Vì sao Việt Nam cần Luật Phòng, chống bạo lực học đường: Có nhiều viên gạch, nhưng chưa có bản thiết kế chung

Trước thực trạng bạo lực học đường ngày càng gia tăng và những ý kiến cho rằng chế tài hiện nay chưa đủ sức răn đe, Báo Nhà báo & Công luận đã mở tuyến bài “Bạo lực học đường leo thang: Chế tài chưa đủ răn đe, giá trị đạo đức có đang bị xói mòn?”.

Tiếp nối mạch vấn đề này, phóng viên đã có cuộc trao đổi với TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ Giáo dục và Đào tạo), để làm rõ hơn vì sao Việt Nam cần sớm ban hành Luật Phòng, chống bạo lực học đường, cũng như những điểm mới mà đạo luật này có thể mang lại cho môi trường giáo dục.

“

Không phải là “thêm một luật mới”, mà là luật nền tảng để gắn kết và điều phối toàn bộ hệ thống hiện hành.

TS Hoàng Ngọc Vinh

+Thưa ông, hiện nay pháp luật Việt Nam đã có nhiều quy định về bảo vệ học sinh, sinh viên. Vì sao vẫn cần thêm một Luật Phòng, chống bạo lực học đường?

- Đúng là hệ thống pháp luật của chúng ta đã có nhiều quy định liên quan từ Luật Giáo dục (2019), Luật Trẻ em (2016), Bộ luật Hình sự, đến dự thảo Luật Giáo dục sửa đổi và Luật Nhà giáo sắp được Quốc hội thông qua. Các văn bản này đều đề cập đến quyền, nghĩa vụ của người học, trách nhiệm của nhà giáo và môi trường giáo dục an toàn.

Tuy nhiên, những quy định đó phân tán, thiếu sự điều phối thống nhất. Mỗi luật chỉ điều chỉnh một phần, trong khi bạo lực học đường là vấn đề liên ngành – liên quan đến giáo dục, công an, y tế, công nghệ và gia đình.

Không có một “đầu mối pháp lý” chung, nên khi sự việc xảy ra, các bên thường lúng túng về quy trình và thẩm quyền xử lý. Khi có sự việc xảy ra như thời gian qua, lại văn bản chỉ đạo, báo cáo tùm lum từ các cấp Bộ, sở và các ngành khác

+Phải chăng việc có quá nhiều luật rải rác lại khiến chúng ta thiếu một cơ sở pháp lý thống nhất để thực sự kiểm soát và phòng ngừa bạo lực học đường?

- Chính xác. Các luật hiện hành mới dừng ở nguyên tắc, chưa hình thành chuỗi hành động khép kín: phát hiện sớm – báo cáo – can thiệp – hỗ trợ – xử lý – phục hồi môi trường học đường. Chưa có nghĩa vụ bắt buộc về tư vấn tâm lý học đường, cơ chế báo cáo định kỳ hay chế tài cụ thể với nhà trường và cá nhân vi phạm.

Hệ quả là nhiều quy định nhưng hiệu quả thấp, giống như có nhiều viên gạch mà chưa có bản thiết kế chung. Điều đó cho thấy Việt Nam rất cần một đạo luật riêng không để tăng thêm văn bản, mà để gom và hợp nhất các quy định rải rác, giúp hệ thống hành chính gọn nhẹ, rõ trách nhiệm và dễ giám sát hơn.

+Nhìn ra thế giới, các quốc gia khác đã xây dựng và thực thi chính sách phòng, chống bạo lực học đường như thế nào?

- Kinh nghiệm quốc tế rất rõ. Nhật Bản ban hành Luật Phòng chống bắt nạt học đường từ năm 2013, quy định rõ trách nhiệm của chính phủ, chính quyền địa phương và nhà trường.

Hàn Quốc có Luật Phòng ngừa và đối sách với bạo lực học đường từ 2012 kèm cơ chế báo cáo bắt buộc và tư vấn tâm lý. Phần Lan đưa nội dung “quyền được học tập trong môi trường an toàn” vào ngay Luật Giáo dục cơ bản. Úc thậm chí có Luật An toàn trực tuyến (2021) cho phép cơ quan eSafety yêu cầu gỡ bỏ nội dung bắt nạt trẻ em trên mạng trong 24 giờ....

Những đạo luật này không chỉ nhằm xử phạt, mà còn tạo ra cơ chế phối hợp liên ngành và trách nhiệm rõ ràng cho từng cấp, giúp hệ thống vận hành hiệu quả mà không cần quá nhiều văn bản con.

+Theo TS Hoàng Ngọc Vinh, nếu được ban hành, Luật Phòng, chống bạo lực học đường cần tập trung vào những nội dung trọng tâm nào để thực sự phát huy hiệu quả?

- Luật này nên là luật khung tích hợp, tập trung vào bốn nội dung chính: xác định rõ hành vi bạo lực dưới mọi hình thức – thể chất, tinh thần và trực tuyến; quy định thống nhất thẩm quyền, trách nhiệm và quy trình xử lý để tránh chồng chéo; thiết lập cơ chế phòng ngừa sớm thông qua tư vấn tâm lý học đường, giáo dục kỹ năng ứng xử và kênh tiếp nhận, báo cáo kịp thời; đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống báo cáo quốc gia về an toàn học đường nhằm phục vụ cảnh báo sớm và hoạch định chính sách. Nói cách khác, đây không phải là “thêm một luật mới”, mà là luật nền tảng để gắn kết và điều phối toàn bộ hệ thống hiện hành.

+Luật có thể tạo hành lang pháp lý, nhưng để thay đổi tận gốc tình trạng bạo lực học đường, theo TS Hoàng Ngọc Vinh, điều gì mới là then chốt?

- Luật chỉ là điều kiện cần, còn điều kiện đủ nằm ở năng lực thực thi và văn hóa ứng xử trong nhà trường. Ở Hàn Quốc, khi mới có luật, tình hình chưa cải thiện nhiều do thiếu ngân sách và nhân lực. Sau này họ bắt buộc mỗi trường có “Ủy ban phòng chống bạo lực học đường”, lập ngân sách riêng và công khai kết quả hằng năm thì hiệu quả mới rõ rệt.

Việt Nam cũng cần chuẩn bị đồng thời ba yếu tố: đội ngũ tư vấn tâm lý học đường đủ chuẩn, cơ chế tài chính bền vững và hệ thống giám sát – đánh giá minh bạch. Ngoài ra, luật phải song hành với giáo dục đạo đức, kỹ năng sống và văn hóa tôn trọng, bởi gốc rễ của bạo lực nằm ở thái độ và hành vi, không chỉ ở chế tài.

Ở các nước như Phần Lan hay New Zealand, luật chỉ là khung, còn “linh hồn” là những chương trình giáo dục như KiVa hay Bullying-Free (Không bạo lực học đường), giúp học sinh trở thành người gìn giữ môi trường an toàn cho chính mình.

+Từ kinh nghiệm làm chính sách, ông cho rằng việc ban hành luật này sẽ tác động như thế nào đến môi trường giáo dục cả trong ngắn hạn và lâu dài?

- Trong ngắn hạn, việc có một đạo luật riêng sẽ tạo khung thống nhất về trách nhiệm và quy trình, giúp các trường, sở ngành và chính quyền địa phương phối hợp nhanh, rõ và hiệu quả hơn khi sự việc xảy ra. Nó cũng giúp rút ngắn thời gian xử lý, giảm đùn đẩy trách nhiệm, đồng thời nâng cao nhận thức xã hội về quyền được an toàn của học sinh.

Về dài hạn, Luật này sẽ định hình lại văn hóa trường học, biến an toàn và tôn trọng thành giá trị cốt lõi của mọi hoạt động giáo dục. Khi đó, phòng chống bạo lực không còn là việc đối phó, mà trở thành một phần tự nhiên trong xây dựng “trường học hạnh phúc”, nơi học sinh được bảo vệ, giáo viên được hỗ trợ, và phụ huynh được đồng hành trong một môi trường tin cậy và nhân văn.

+Theo ông, việc ban hành Luật Phòng, chống bạo lực học đường sẽ mang lại những chuyển biến cụ thể nào cho môi trường giáo dục?

- Luật này sẽ giúp giảm chồng chéo, tăng hiệu quả. Thay vì để nhiều luật cùng nói về một việc, ta có một khung pháp lý thống nhất, có cơ quan đầu mối chịu trách nhiệm và có hệ thống dữ liệu quốc gia để giám sát.

Khi đó, mọi văn bản dưới luật sẽ quy về một mối, mọi cấp đều biết mình phải làm gì, và xã hội có thể đánh giá kết quả thực chất. Chỉ khi ấy, khẩu hiệu “trường học an toàn, hạnh phúc” mới thực sự đi vào đời sống của thầy cô và học sinh hôm nay.

+ Trân trọng cảm ơn TS Hoàng Ngọc Vinh!