Thị trường quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện của Việt Nam vẫn chưa xứng đáng với quy mô nền kinh tế
Cách đây 10 năm, Chính phủ đã ban hành Nghị định 88/2016 về chương trình hưu trí bổ sung tự nguyện với kỳ vọng hình thành thêm một trụ cột an sinh xã hội bên cạnh bảo hiểm xã hội bắt buộc và bảo hiểm xã hội tự nguyện.
Chính sách được đánh giá là bước đi quan trọng nhằm khuyến khích người lao động chủ động tích lũy tài chính cho tuổi già, đồng thời góp phần giảm áp lực lên hệ thống an sinh trong tương lai. Tuy nhiên, sau một thập kỷ triển khai, thị trường hưu trí bổ sung tự nguyện vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng.
Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc nhận thức của người lao động và doanh nghiệp về hưu trí bổ sung còn hạn chế. Nhiều người vẫn có tâm lý phụ thuộc vào lương hưu từ bảo hiểm xã hội bắt buộc, trong khi chưa thực sự quan tâm đến việc tích lũy tài chính dài hạn cho tuổi nghỉ hưu.
Bên cạnh đó, các ưu đãi về thuế và cơ chế khuyến khích tham gia chưa đủ hấp dẫn, khiến doanh nghiệp chưa mặn mà triển khai cho người lao động. Số lượng sản phẩm trên thị trường còn ít, công tác truyền thông chưa hiệu quả, cùng với thói quen ưu tiên các kênh đầu tư ngắn hạn cũng là những yếu tố khiến chương trình hưu trí bổ sung tự nguyện phát triển chậm hơn kỳ vọng.
Liên quan đến vấn đề này, bà Lê Vân, Giám đốc Ban Phát triển Kinh doanh, Công ty TNHH Quản lý Quỹ Vietcombank (VCBF) đánh giá thẳng thắn, sau 10 năm, thị trường quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện của Việt Nam vẫn chưa xứng đáng với quy mô nền kinh tế cũng như nhu cầu thực của người lao động.
Dù vậy, bà cho rằng, hiện tại chính là giai đoạn dựng nền móng cần thiết, và cơ hội lớn đang ở phía trước. Bởi, có ba lực đẩy đồng thời hội tụ.
Thứ nhất là áp lực dân số. Việt Nam đã bước vào giai đoạn già hóa từ năm 2011 và dự kiến trở thành dân số già vào năm 2036, nhanh hơn Nhật Bản và Hàn Quốc ở giai đoạn tương đương.
“Điều khiến nhiều người trăn trở không phải là tốc độ phát triển, mà là nguy cơ Việt Nam sẽ già trước khi giàu”, bà Vân nói.
Trên thực tế, các quốc gia trong khu vực đã có hàng chục năm để xây dựng và tích lũy nguồn lực cho hệ thống hưu trí. Chẳng hạn, Quỹ Tiết kiệm Nhân viên (EPF) của Malaysia hiện quản lý khối tài sản tương đương khoảng 66% GDP. Tại Singapore, Quỹ Dự phòng Trung ương (CPF) không chỉ phục vụ mục tiêu hưu trí mà còn hỗ trợ người dân về nhà ở, y tế và các nhu cầu an sinh khác, với quy mô tài sản tương đương khoảng 85% GDP.
Trong khi đó, Quỹ bảo hiểm xã hội của Việt Nam, dù đã có nhiều nỗ lực phát triển, hiện mới đạt quy mô khoảng 11% GDP. Khoảng cách rất lớn này cho thấy dư địa phát triển của các quỹ hưu trí bổ sung và hưu trí tự nguyện vẫn còn rất rộng mở.
“Khoảng cách đó chính là dư địa và cũng là trách nhiệm của trụ cột hưu trí tự nguyện”, bà Vân nhấn mạnh.
Thứ hai là vấn đề cấu trúc của thị trường vốn. Theo báo cáo năm 2025 của Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE), hơn 87% giá trị giao dịch trên thị trường đến từ các nhà đầu tư trong nước, trong đó phần lớn là nhà đầu tư cá nhân. Đây là đặc điểm thường thấy ở những thị trường đang trong quá trình phát triển và hoàn thiện.
Tuy nhiên, hệ quả là những đợt điều chỉnh của thị trường thường sâu hơn mức cần thiết, trong khi các nhịp phục hồi lại phụ thuộc nhiều vào dòng tiền ngắn hạn hơn là giá trị thực của doanh nghiệp. Thị trường hiện vẫn thiếu một lực lượng nhà đầu tư dài hạn, sẵn sàng giải ngân khi thị trường giảm mạnh bởi họ không chịu áp lực lợi nhuận trong ngắn hạn.
Đó chính là vai trò của dòng vốn hưu trí. Với đặc thù phục vụ những người thụ hưởng sau 20 - 30 năm, các quỹ hưu trí có khả năng đầu tư dài hạn, kiên nhẫn và ít bị tác động bởi biến động nhất thời của thị trường. Đây không chỉ là nguồn vốn quan trọng cho tăng trưởng mà còn là lực đỡ giúp thị trường vận hành ổn định hơn, điều mà khó có biện pháp can thiệp ngắn hạn nào có thể thay thế.
Thứ ba là cửa sổ chính sách. Mười năm của Nghị định 88/2016 đã dựng được khung pháp lý cốt lõi, đó là: Tài khoản hưu trí cá nhân, ngân hàng giám sát độc lập, kỷ luật đầu tư. Đây là nền móng không thể bỏ qua, dù quy mô thị trường cho đến nay vẫn khiêm tốn.
“Thời điểm hiện tại chính là cơ hội vàng để xây dựng trụ cột hưu trí tự nguyện. Khi cơ cấu dân số còn trẻ, mỗi đồng vốn đóng góp hôm nay sẽ có hai, ba mươi năm phía trước để sinh lời qua lãi kép và đó chính là sức mạnh lớn nhất của vốn hưu trí”, bà Vân nhấn mạnh.
Nếu ngành quỹ thực hiện tốt vai trò của mình trong 10 năm tới, giai đoạn hiện nay có thể sẽ được nhìn nhận như một bước ngoặt quan trọng. Đó là thời điểm những nền móng đầu tiên được đặt xuống đủ vững chắc để hình thành một hệ thống hưu trí bổ sung hiệu quả, qua đó tạo thêm động lực cho sự phát triển bền vững của thị trường vốn Việt Nam trong những thập kỷ tiếp theo.
Nghị định 85/2026: Bước trưởng thành của không gian chính sách
Mới đây, Chính phủ đã ban hành Nghị định 85/2026, chính thức có hiệu lực từ ngày 10/5 đã thay thế Nghị định 88/2016 của 10 năm trước. Bà Lê Vân cho rằng, đây không chỉ là một văn bản thay thế, mà là bước trưởng thành của không gian chính sách.
“Những gì chúng ta tích lũy được trong mười năm qua đang được kết tinh thành một khung pháp lý hoàn thiện hơn cho giai đoạn phát triển tiếp theo”, bà cho hay.
Đánh giá về Nghị định 85/2026, chuyên gia của VCBF cho rằng, Nghị định mới này mang lại 3 thay đổi tích cực, tạo thêm động lực cho sự phát triển của chương trình hưu trí bổ sung tự nguyện.
Thứ nhất, các ưu đãi về thuế đã được quy định rõ ràng và cụ thể hơn. Theo đó, khoản đóng góp vào chương trình hưu trí bổ sung của người lao động được khấu trừ khỏi thu nhập trước khi tính thuế thu nhập cá nhân. Đây được xem là cơ chế khuyến khích hiệu quả nhất để thu hút người lao động tham gia. Dù vẫn còn sự chênh lệch giữa mức ưu đãi áp dụng cho thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế thu nhập cá nhân, quy định mới vẫn được đánh giá là một bước tiến đáng kể.
Thứ hai, thủ tục tham gia được đơn giản hóa. Quy trình đăng ký, đóng góp và quản lý tài khoản hưu trí cá nhân được tinh gọn hơn, giúp cả doanh nghiệp và người lao động dễ dàng tiếp cận chương trình.
Đáng chú ý, Nghị định cho phép mở tài khoản hưu trí cá nhân thông qua danh sách tham gia và cho phép Chủ tịch Công đoàn thực hiện các thủ tục đại diện cho người lao động. Điều này giúp giảm đáng kể gánh nặng hành chính và tạo điều kiện triển khai chương trình ở quy mô tập thể.
Thứ ba, cơ hội đầu tư được mở rộng, qua đó nâng cao kỳ vọng về lợi nhuận dài hạn. So với Nghị định 88 trước đây, Nghị định 85/2026 đã điều chỉnh danh mục và tỷ trọng tài sản đầu tư theo hướng linh hoạt hơn, giảm tỷ lệ bắt buộc đầu tư vào trái phiếu Chính phủ, đồng thời cho phép tăng tỷ trọng ở các tài sản có tiềm năng sinh lời cao hơn như cổ phiếu niêm yết, trái phiếu doanh nghiệp có xếp hạng tín nhiệm cao và chứng chỉ quỹ.
“Sự thay đổi này giúp danh mục hưu trí cân bằng giữa an toàn và tăng trưởng dài hạn, tạo cơ hội mang lại lợi tức tốt hơn cho người tham gia trong chu kỳ tích lũy 20–30 năm”, bà Vân cho hay.
