Cách một tờ báo điện tử top đầu đã dùng AI để giải quyết bài toán “số đông” nhưng những nội dung cốt lõi, mang tính bản sắc và trách nhiệm xã hội luôn được đặt ở vị trí ưu tiên, bất chấp thuật toán cá nhân hóa… đã giúp đơn vị quản trị và khẳng định giá trị của mình ra sao?
Tái tạo chính mình để dịch chuyển giá trị
+ Thưa bà, có quan điểm cho rằng công nghệ tối ưu cho số đông, còn bản sắc báo chí lại được tạo nên từ sự lựa chọn có chủ đích. Trong bối cảnh AI và thuật toán ngày càng chi phối việc sản xuất – phân phối nội dung, theo bà, chiến lược công nghệ và chiến lược định vị bản sắc của các cơ quan báo chí có đang “va đập” nhau hay không?
- Đúng là có một sự xung đột giữa thuật toán/AI và bản sắc báo chí. Thuật toán thường ưu tiên số đông, xu hướng và sự hài lòng tức thì. Thuật toán (đặc biệt là Recommendation System) được thiết kế để giải quyết bài toán quá tải thông tin. Bản chất của nó là sự hiệu quả, nó chọn tin có khả năng tương tác cao.
Ví dụ, độc giả có xu hướng quan tâm đến các vấn đề dân sinh, giáo dục hay chính sách, thuật toán sẽ cung cấp đúng thứ đó. Nhưng thuật toán đồng thời cũng dẫn đến tình trạng “lá cải hóa” khi người làm nội dung chạy theo các chỉ số mà thuật toán ưu tiên (CTR) một cách cực đoan. Bản sắc lại nằm ở sự lựa chọn có chủ đích, ở những đề tài chuyên sâu, thậm chí là những nội dung khó đọc nhưng cần thiết cho xã hội.
Tuy nhiên, tôi không cho rằng đó là xung đột mang tính triệt tiêu, mà là một cuộc rượt đuổi để thích nghi. Khi thông tin trở nên dư thừa và ngày càng rẻ, thì sự lựa chọn có chủ đích và bản sắc lại trở thành tài sản khan hiếm mới. Sự “va đập” hiện nay chính là giai đoạn hỗn loạn khi các tòa soạn phải lựa chọn: hoặc bị cuốn trôi cùng cấu trúc cũ, hoặc tự phá hủy mô hình cũ để xây dựng giá trị trên nền tảng mới.
+ Đứng ở cuộc “rượt đuổi để thích nghi” này, VnExpress đã lựa chọn sự “cuốn trôi” hay “phá huỷ”, thưa Phó Tổng biên tập?
- VnExpress không coi công nghệ và bản sắc là hai thực thể đối đầu. Chúng tôi giải bài toán này bằng cách chủ động thực hiện cuộc tái tạo chính mình để dịch chuyển giá trị. Đầu tiên là dùng AI để tạo ra “sàn năng suất”. Nếu một công việc mà AI có thể làm (như tổng hợp tin nhanh, dịch thuật, tóm tắt…), chúng tôi để công nghệ đảm nhiệm. Điều này buộc đội ngũ phóng viên phải nâng cấp lên những giá trị mà AI không thể sao chép: Sự thấu cảm hiện trường, nguồn tin độc quyền và khả năng bối cảnh hóa vấn đề.
Chúng tôi dùng thuật toán để “phục vụ” sự lựa chọn có chủ đích thay vì để thuật toán dẫn dắt độc giả vào những “túi bong bóng thông tin” hay “lá cải hóa”. AI như một công cụ phân phối thông minh, cá nhân hóa nhưng không cô lập. Thuật toán giúp chúng tôi biết độc giả cần gì để phục vụ, nhưng “chương trình nghị sự” vẫn thuộc về Ban biên tập. Những nội dung cốt lõi, mang tính bản sắc và trách nhiệm xã hội luôn được đặt ở vị trí ưu tiên, bất chấp thuật toán cá nhân hóa. Tiếp nữa, chúng tôi “định giá” lại bản sắc cá nhân, tìm kiếm chỉ số “chất lượng đọc” cho bài báo. Hiểu một cách nôm na, “số lượng chữ” hay “số lượng views” không phải tiêu chí độc tôn, tối thượng trong cấu trúc bảng lương.
Bản sắc không còn là một khái niệm trừu tượng, mà là thực thể kinh tế: Đó là uy tín bảo chứng cho sự thật trong một biển tin giả. Đó là góc nhìn sắc sảo mà các mô hình ngôn ngữ lớn không thể vươn tới được. Thuật toán và AI dạy chúng ta rằng không thể giữ mãi những đặc quyền cũ. VnExpress chọn cách hòa quyện công nghệ vào quy trình để làm nổi bật bản sắc. Chúng tôi dùng AI để giải quyết bài toán “số đông”, từ đó giải phóng con người để thực hiện những “lựa chọn có chủ đích” có giá trị cao nhất.
Công nghệ phục vụ cho việc bảo tồn sự khan hiếm của nội dung cốt lõi
+ Ở một góc độ nào đó, việc cá nhân hóa nội dung dựa trên dữ liệu và thuật toán giúp giữ chân độc giả, nhưng cũng có nguy cơ phân mảnh trải nghiệm đọc. VnExpress làm thế nào để cá nhân hóa mà không làm loãng “giọng điệu chung” của tòa soạn, thưa bà?
- Một phần câu hỏi này tôi đã trả lời ở trên. Đây là một thách thức lớn trong quản trị báo chí hiện đại: Làm sao để vừa “chiều lòng” từng cá nhân, vừa giữ được “linh hồn” của trang báo. Chúng tôi đang giải bài toán này theo hướng phá hủy mô hình truyền thống “một thực đơn cho tất cả” để chuyển sang mô hình “đa giao diện, một bản sắc”. Chúng tôi không cá nhân hóa toàn bộ trang báo mà tách biệt hai phần: trục xương sống và dòng chảy cá nhân.
Trục xương sống là các nội dung do Ban Biên tập lựa chọn có chủ đích, đảm bảo “giọng điệu chung” và tính định hướng của báo. Còn khu vực “Dành cho bạn” sẽ có sự tham gia của AI, giữ chân độc giả bằng cách đưa đúng thứ họ đang quan tâm vào đúng thời điểm. Sự “loãng” thường đến từ việc đưa nội dung kém chất lượng vào luồng cá nhân hóa để câu view. Chúng tôi cố gắng ngăn chặn điều này bằng việc duy trì bộ lọc nghiêm ngặt. Bản sắc lúc này không nằm ở việc ai cũng đọc một bài giống nhau, mà nằm ở việc mọi bài báo dù ở chủ đề nào cũng có chất lượng đồng nhất.
Tóm lại, cá nhân hóa là công cụ để phục vụ độc giả tốt hơn, nhưng biên tập viên mới là người giữ chìa khóa. Chúng tôi dùng AI để đưa trang báo đến gần từng cá nhân, nhưng không để từng cá nhân thay đổi giá trị cốt lõi của tờ báo.
+ Nhưng trong môi trường mà mạng xã hội và nền tảng số quyết định lớn đến việc phân phối tin tức, VnExpress ưu tiên xây dựng một tòa soạn công nghệ mạnh hay một thương hiệu báo chí có bản sắc rõ ràng được công nghệ hỗ trợ? Nếu buộc phải lựa chọn, đâu là điểm không thể đánh đổi, thưa nhà báo?
- Chúng tôi dùng AI để hiểu độc giả muốn gì, nhưng không dùng nó để lôi kéo họ vào những nội dung rác. Nếu bạn quan tâm đến môi trường, chúng tôi sẽ dùng công nghệ để đưa những bài báo chất lượng nhất về môi trường đến trước mắt bạn. Hệ thống lọc bình luận có sự tham gia của AI giúp tăng tốc độ hiển thị, loại bỏ những ngôn từ thù ghét, giữ cho không gian thảo luận luôn trong lành và trí tuệ. Đây là một giá trị nội dung cốt lõi nhưng được thực thi bằng sức mạnh công nghệ.
Sự phát triển không phải là một quá trình cộng dồn đơn giản, mà là sự thay đổi hoàn toàn về cấu trúc. Chúng tôi giữ chân độc giả bằng một cấu trúc giá trị mới, nơi công nghệ phục vụ cho việc bảo tồn sự khan hiếm của nội dung cốt lõi. Với VnExpress, nhìn về dài hạn, chúng tôi chọn xây dựng một thương hiệu báo chí có bản sắc rõ ràng được công nghệ hỗ trợ. Công nghệ thay đổi nhanh hơn bất cứ thứ gì. Một tòa soạn công nghệ mạnh hôm nay có thể bị lỗi thời vào ngày mai.
Nhưng cái “tôi” của VnExpress, sự tin cậy và mối quan hệ với độc giả - là thứ không thể bị sao chép hay phá hủy bằng thuật toán. AI có thể viết tin nhanh hơn, dịch thuật chính xác hơn và cá nhân hóa tốt hơn. Nhưng AI không thể chịu trách nhiệm trước pháp luật, trước đạo đức và trước cộng đồng về những gì nó viết ra. Quyền phán quyết cuối cùng vẫn là của con người – đó là điểm không thể đánh đổi.
+ Trân trọng cảm ơn bà!
