Mệt mỏi, uể oải, chán việc, mất động lực đó không phải sự lười biếng. Theo các chuyên gia, đây là một phản ứng tâm lý sinh học khá phổ biến sau một giai đoạn vui chơi và kích hoạt cảm xúc kéo dài.
Giải thích về hiện tượng này, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng (Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp) cho biết, trong tâm lý học, trạng thái trên thường được gọi là “post-vacation blues” - hội chứng buồn chán sau kỳ nghỉ.
Đây không phải là một bệnh lý độc lập như trầm cảm trong các bảng phân loại chẩn đoán, nhưng có nhiều điểm giao thoa với rối loạn điều chỉnh hoặc trầm cảm nhẹ. Với đa số người, tình trạng này mang tính tạm thời và có thể tự cải thiện khi cơ thể được điều chỉnh lại nhịp sinh hoạt. Tuy nhiên, nếu phớt lờ và không chăm sóc bản thân đúng cách, nó có thể kéo dài và dần trượt sang một rối loạn tâm lý thực sự.
Trong suốt kỳ nghỉ Tết, não bộ gần như được “tắm” trong hàng loạt kích thích tích cực: Ăn uống thịnh soạn, ngủ muộn, gặp gỡ bạn bè, du lịch, nhận quà, tạm rời xa áp lực công việc.
Những hoạt động này kích hoạt hệ thống phần thưởng của não, làm tăng tiết dopamine - chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác hưng phấn và động lực. Đồng thời, adrenaline cũng tăng lên để đáp ứng nhịp di chuyển, giao tiếp và sự kiện dồn dập.
Khi Tết khép lại, các “cú hích” từ bên ngoài đột ngột giảm mạnh. Dopamine và adrenaline không còn được duy trì ở mức cao, hệ thần kinh bước vào giai đoạn “hạ nhiệt”. Sự tụt giảm này khiến nhiều người cảm thấy trống rỗng, tụt mood, khó tìm thấy hứng thú với những việc vốn quen thuộc như check email, họp đầu năm, xử lý báo cáo.
Một yếu tố khác khiến ngày đi làm đầu năm trở nên nặng nề là hiệu ứng tương phản.
Não bộ có xu hướng đánh giá trải nghiệm dựa trên so sánh hơn là giá trị tuyệt đối. Khi đặt những ngày đầu đi làm - tắc đường, deadline, họp hành... cạnh không khí sum vầy, đầy màu sắc của Tết, nhịp sống thường nhật dễ bị cảm nhận là nhạt nhẽo.
Chưa kể, ký ức thường “lọc” lại những điều đẹp nhất. Ta nhớ những bữa cơm vui, nụ cười, lời chúc, nhưng ít khi nhớ đến mệt mỏi, cãi vã hay áp lực chi tiêu. Vì vậy, Tết trong trí nhớ càng lung linh, còn thực tại thì kém hấp dẫn hơn.
Nhiều ngày thức khuya, dậy muộn, ăn uống thất thường khiến nhịp sinh học lệch pha đáng kể.
Cortisol - hormone giúp tỉnh táo buổi sáng và melatonin - hormone hỗ trợ giấc ngủ ban đêm không còn tiết đúng nhịp. Sau Tết, khi phải dậy sớm, ngồi nhiều, ít vận động và tiếp tục sử dụng thiết bị điện tử đến khuya, ánh sáng xanh từ màn hình lại ức chế melatonin.
Hệ quả là giấc ngủ nông, sáng dậy nặng đầu, cảm giác “không sạc đủ pin”, cả ngày lờ đờ, dễ cáu gắt, khó tập trung. Cơ thể như chưa kịp thích nghi với việc quay lại guồng quay cũ.
Hội chứng buồn chán sau kỳ nghỉ không biểu hiện giống nhau ở tất cả mọi người, song thường xoay quanh ba nhóm triệu chứng chính: Cảm xúc, hành vi và thể chất.
Về cảm xúc, nhiều người trải qua trạng thái buồn nhẹ, chán nản hoặc tiếc nuối khi kỳ nghỉ khép lại. Sự hứng thú với công việc và các hoạt động thường ngày suy giảm rõ rệt.
Không ít người cảm thấy cô đơn khi rời không khí sum vầy để trở lại phòng trọ hay căn hộ nhỏ giữa đô thị. Những lo âu về công việc tồn đọng, tài chính sau Tết hoặc kế hoạch cho năm mới cũng dễ xuất hiện, khiến tâm trí khó thư giãn.
Về hành vi, tình trạng trì hoãn, uể oải trở nên rõ ràng hơn. Những việc trước đây có thể hoàn thành nhanh chóng nay lại bị đẩy lùi với tâm lý “để mai tính”. Một số người ngại giao tiếp, có xu hướng thu mình, hạn chế gặp gỡ đồng nghiệp. Thói quen ăn uống cũng thay đổi, hoặc ăn kém ngon miệng, hoặc tìm đến đồ ngọt, tinh bột như một cách tự xoa dịu cảm xúc.
Ở phương diện thể chất, cơ thể phát đi những tín hiệu quen thuộc như mệt mỏi kéo dài, đau đầu, đau mỏi vai gáy, lưng. Giấc ngủ bị xáo trộn với tình trạng khó ngủ, ngủ chập chờn hoặc ngủ nhiều nhưng vẫn không thấy hồi phục năng lượng. Khả năng tập trung suy giảm, dễ quên và mất nhiều thời gian hơn để hoàn thành công việc.
Theo BS Nguyễn Huy Hoàng, nếu các biểu hiện trên chỉ kéo dài trong khoảng một đến hai tuần và dần cải thiện khi nhịp sinh hoạt được thiết lập trở lại, nhiều khả năng đó chỉ là phản ứng thích nghi tạm thời - một “cú sốc hậu kỳ nghỉ” ở mức độ nhẹ.
Tuy nhiên, nếu sau 2 tuần, cảm giác buồn bã, trống rỗng và mất hứng thú vẫn kéo dài; nếu bạn không còn thấy vui với những điều từng yêu thích; nếu công việc, học tập và các mối quan hệ bị ảnh hưởng rõ rệt; hoặc xuất hiện ý nghĩ tiêu cực về bản thân và cuộc sống, đó là những dấu hiệu cảnh báo cần được lưu tâm.
Việc tìm đến bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc nhà trị liệu tâm lý khi cần thiết là lựa chọn chủ động và tích cực. Trầm cảm, rối loạn lo âu là những bệnh lý có thật, có cơ chế sinh học rõ ràng và khả năng phục hồi cao nếu được can thiệp sớm.
Đặc biệt, với những người có tiền sử trầm cảm, rối loạn lo âu, mất ngủ mạn tính hoặc đang trải qua áp lực lớn về công việc, hôn nhân, tài chính, giai đoạn hậu Tết có thể trở thành “giọt nước tràn ly”.
Sau những ngày rộn ràng, cơ thể và tâm trí đều cần thời gian để tái cân bằng. Lắng nghe cảm xúc của chính mình, điều chỉnh nhịp sinh hoạt và tìm kiếm hỗ trợ khi cần thiết là cách để năm mới không bắt đầu bằng sự kiệt sức.
Bởi đôi khi, điều quan trọng nhất không phải là quay lại guồng quay nhanh đến đâu, mà là trở lại với một tinh thần đủ khỏe để đi đường dài.
