Chiều 10/8, Quốc hội thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc. Một trong những nội dung được các đại biểu quan tâm là quy định về bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc, nhất là trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc bảo vệ, giữ gìn và phát huy những giá trị này trong quá trình phát triển đô thị và xây dựng công trình.
Nhiều công trình đầu tư hiện đại, nhưng lại thiếu dấu ấn riêng
Theo đại biểu Quốc hội Trần Văn Tuấn (đoàn Bắc Ninh), Điều 4 Luật Kiến trúc hiện hành đã xác định nguyên tắc bảo tồn, kế thừa, phát huy các giá trị kiến trúc truyền thống; tiếp thu có chọn lọc tinh hoa kiến trúc thế giới, hướng tới một nền kiến trúc Việt Nam tiên tiến, hiện đại nhưng vẫn đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc.
Tuy nhiên, qua nghiên cứu dự thảo Luật, đại biểu băn khoăn khi khoản 1 Điều 1 dự thảo sửa đổi, bổ sung Điều 5 về bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc đã không còn quy định của Luật hiện hành: Cơ quan, tổ chức, cá nhân có trách nhiệm bảo vệ, giữ gìn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc.
Theo đại biểu, kiến trúc không đơn thuần là việc tạo ra một công trình đẹp hay hiện đại. Kiến trúc tạo nên diện mạo vật chất của đô thị, lưu giữ ký ức cộng đồng và trong nhiều trường hợp trở thành một phần nhận diện của địa phương, rộng hơn là bản sắc quốc gia.
Nêu thực tế tại một số khu đô thị mới, khu dân cư mới, ông Tuấn cho rằng có "những vấn đề đáng suy nghĩ". Nhiều công trình được đầu tư hiện đại, nhưng lại thiếu dấu ấn riêng; phong cách kiến trúc có xu hướng sao chép, pha trộn, khiến các không gian đô thị ở những địa phương khác nhau ngày càng khó tạo ra sự khác biệt.
"Có những khu đô thị rất hiện đại nhưng khó nhận ra mình đang ở Hà Nội, Huế, Đà Nẵng hay một địa phương khác", ông nói.
Đáng lo hơn, ngay tại một số khu phố cũ, khu dân cư truyền thống vốn đã hình thành những dấu ấn kiến trúc, cảnh quan văn hóa đặc trưng, song trong quá trình cải tạo, từng công trình riêng lẻ nếu thiếu sự quản lý thống nhất, chỉ quan tâm bảo vệ từng công trình riêng lẻ, mà không bảo vệ tổng thể không gian kiến trúc thì cũng có thể làm mất dần bản sắc của cả khu vực.
"Một ngôi nhà cũ có thể được giữ lại. Một di tích có thể vẫn còn đó. Nhưng nếu những tuyến phố, khoảng không gian, cảnh quan và mối liên kết vốn tạo nên giá trị của khu vực bị thay đổi từng phần, thì bản sắc chung vẫn có thể mất đi", ông nói thêm, đồng thời cảnh báo nguy cơ "giữ được di tích nhưng mất đi không gian văn hóa xung quanh di tích”.
Từ phân tích đó, đại biểu đề nghị giữ lại và cụ thể hóa hơn quy định về trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong bảo vệ, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc.
Quan trọng hơn, trách nhiệm này cần được đặt vào từng khâu của quá trình phát triển công trình, từ lập quy hoạch, lập dự án, thiết kế, thẩm định, phê duyệt đến quản lý kiến trúc.
Đặc biệt, với các khu đô thị mới, khu dân cư mới, cần có cơ chế để tránh tình trạng mỗi chủ đầu tư, mỗi công trình lựa chọn một phong cách riêng, cuối cùng tạo nên một không gian đô thị thiếu sự thống nhất và không có bản sắc.
Nguy cơ “mất bản sắc từng phần”
Cùng quan tâm đến nội dung này, đại biểu Quốc hội Đào Chí Nghĩa (đoàn thành phố Cần Thơ) cho biết thảo luận tại Tổ, một số đại biểu đề nghị mở rộng nội hàm bản sắc văn hóa, xây dựng tiêu chí nhận diện và có sự tham gia của chuyên gia, tổ chức nghề nghiệp, cộng đồng.
Trong báo cáo giải trình, tiếp thu, cơ quan soạn thảo đề xuất chưa nên quy định cụ thể nội dung này trong Luật mà sẽ tiếp tục nghiên cứu, cụ thể hóa trong định hướng phát triển kiến trúc, tiêu chuẩn, quy chuẩn và các văn bản hướng dẫn.
Tuy nhiên, đại biểu Đào Chí Nghĩa cho rằng cách tiếp cận này cần được cân nhắc thêm.
Theo đại biểu, bản sắc văn hóa trong kiến trúc không chỉ là câu chuyện về hình thức hay mỹ thuật của một công trình. Đó còn là không gian sống, ký ức đô thị, làng nghề và những đặc trưng kiến trúc được hình thành qua lịch sử của từng vùng miền.
Nếu những nguyên tắc cơ bản không được xác định ngay trong Luật, việc nhận diện và bảo vệ bản sắc có thể phụ thuộc nhiều vào cách hiểu và cách triển khai của từng địa phương.
Đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 5 nguyên tắc nhận diện bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc phải dựa trên cơ sở khoa học, điều tra, khảo sát thực tế; đồng thời, có sự tham gia của chuyên gia và cộng đồng.
Đề xuất này đặt ra một yêu cầu quan trọng: Bản sắc kiến trúc không thể được xác định chỉ từ bàn giấy. Một không gian có giá trị văn hóa không phải lúc nào cũng được nhận diện qua một công trình nổi bật, có khi đó là cách các công trình liên kết với nhau, tỷ lệ của không gian, cảnh quan, vật liệu, đường phố, sinh hoạt cộng đồng hay những dấu ấn đã trở thành ký ức của người dân qua nhiều thế hệ.
Đại biểu cho rằng nếu pháp luật chỉ bảo vệ những công trình riêng lẻ mà thiếu cơ chế bảo vệ tổng thể, nguy cơ “mất bản sắc từng phần” là điều cần được tính đến trong quá trình phát triển đô thị.
