Đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ tự ‘làm mới’ mình qua các vở diễn lịch sử

Nỗ lực phá vỡ lối mòn an toàn

Sau thời gian dàn dựng công phu, tối 29/5, Đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ (tỉnh Tây Ninh) đã ra mắt vở cải lương sử Việt "Tiếng trống Mê Linh". Đây là vở diễn tiếp theo nằm trong dự án "Ký ức cải lương sử Việt" của đơn vị sau dấu ấn từ vở "Đế đô sóng cả".

"Tiếng trống Mê Linh" của tác giả Việt Dung - Vĩnh Điền là một trong những tác phẩm kinh điển của sân khấu cải lương lịch sử. Vở diễn tái hiện giai đoạn đất nước dưới ách đô hộ của nhà Đông Hán, khi nhân dân sống trong cảnh lầm than bởi sự cai trị hà khắc của Thái thú Tô Định. Trước cảnh nước mất nhà tan, hai chị em Trưng Trắc và Trưng Nhị - những người con gái tài sắc, văn võ song toàn của vùng đất Mê Linh đã tập hợp hào kiệt khắp nơi phất cờ khởi nghĩa.

Bi kịch lên đến đỉnh điểm khi Thi Sách - chồng của Trưng Trắc - bị Tô Định bắt và hành hình nhằm uy hiếp nghĩa quân. Cao trào của vở diễn nằm ở lớp diễn tế sống Thi Sách đầy bi tráng trước cửa thành. Trước tình thế ngàn cân treo sợi tóc của chồng, Trưng Trắc nén đau thương, đặt nợ nước lên trên thù nhà, gạt nước mắt cùng Trưng Nhị chính thức phát động lời thề khởi nghĩa.

NSND Hồ Thị Ngọc Trinh, Trưởng Đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ cho biết, đây là vở đầu tiên trong kế hoạch dàn dựng năm 2026 do tỉnh đầu tư, đồng thời tiếp nối định hướng mà đoàn đã xác lập thời gian qua: kiên trì với cải lương lịch sử. Sau vở “Đế đô sóng cả”, việc tiếp tục dàn dựng "Tiếng trống Mê Linh" cho thấy đơn vị không xem đề tài lịch sử là một thử nghiệm ngắn hạn, mà là một hướng đi lâu dài.

Lựa chọn này cũng cho thấy nỗ lực xây dựng bản sắc của Đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ trong giai đoạn mới khi thay vì đi theo lối an toàn bằng những vở dễ dựng, dễ diễn, đoàn chọn tác phẩm có sức nặng, đòi hỏi đầu tư từ kịch bản, lực lượng biểu diễn đến âm nhạc, mỹ thuật, phục trang, đạo cụ và tư duy dàn dựng.

Tuy nhiên, "Tiếng trống Mê Linh" là một dấu son của sân khấu cải lương lịch sử, với nhiều lớp diễn bi tráng đã in sâu trong ký ức công chúng. Bởi vậy, khi dựng lại tác phẩm này, thách thức với Đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ không nằm ở việc kể một câu chuyện mới, mà ở cách làm sao để một vở diễn kinh điển có đời sống mới trên sân khấu hôm nay.

Voi chiến “khủng” được đưa lên sân khấu

NSND Hồ Thị Ngọc Trinh cho hay, việc tái dựng “Tiếng trống Mê Linh” được xem là thử thách lớn đối với ê kíp thực hiện khi phải dung hòa giữa việc giữ gìn tinh thần nguyên tác với việc phải tạo nên sức sống mới phù hợp thị hiếu khán giả đương đại.

Để giải bài toán này, Đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ lựa chọn cách tiếp cận trẻ trung hơn nhưng vẫn tôn trọng những giá trị cốt lõi của tác phẩm. Bản dựng của đoàn vẫn bám theo kịch bản truyền thống, nhưng không phục dựng nguyên trạng theo lối cũ mà nghiên cứu kỹ hơn về không gian lịch sử, phục trang, đạo cụ, mỹ thuật sân khấu để đưa ra những xử lý sát hơn với tinh thần lịch sử.

Các câu ca, lớp diễn và lời thoại kinh điển của nguyên tác vẫn được giữ gìn như một cách bảo tồn chuẩn mực nghệ thuật cải lương truyền thống, nhưng bên cạnh đó, vở diễn còn lồng ghép âm hưởng nhạc giao hưởng và yếu tố nghệ thuật võ cổ truyền Việt Nam, nhằm tạo nên không khí sân khấu hoành tráng, giàu cảm xúc.

Đặc biệt, Đoàn vẫn phát huy thế mạnh ca diễn của các nghệ sĩ từng đoạt giải Chuông vàng vọng cổ như NSƯT Ngọc Đợi, Võ Hoàng Dư, Lâm Kim Cương, Phú Yên, Quỳnh Nhi…

Trong đó, Lê Hoàng Nghi (vai Thi Sách) vừa đoạt Nhất tại cuộc thi Tài năng diễn viên cải lương toàn quốc năm 2026. Trong vở diễn, anh có màn diễn xuất thần, tạo dấu ấn đậm chất sử thi. Phú Yên gây bất ngờ trong vai Mã Tắc cho thấy hình bóng một kép độc bản lĩnh.

Đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ cũng mạnh dạn trao vai cho những gương mặt trẻ, nhằm tạo cơ hội để lớp kế cận trưởng thành qua những vở diễn lớn.

Ngoài ra, ê kíp cho biết phục trang, đạo cụ và mỹ thuật sân khấu được đặt trong tương quan với bối cảnh thời Âu Lạc, gắn với ký ức Hùng Vương và cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng. Mục tiêu không chỉ là kể lại câu chuyện qua lời ca, mà còn tạo được cho người xem cảm nhận về không khí lịch sử bằng hình ảnh, màu sắc, tạo hình và chuyển động sân khấu.

Ở phương diện này, trang trí sân khấu là một điểm đáng chú ý. Các lớp cảnh sử dụng phông nền mang sắc đỏ, cam, tím, kết hợp hình ảnh thành quách, cột trụ, bậc cấp, cây cổ thụ và không gian trận mạc, tạo nên cảm giác sử thi rõ hơn cho vở diễn. Cách xử lý cảnh trí không quá nặng về dàn trải mà thiên về tạo điểm nhấn thị giác, vừa giúp vở giữ được quy mô, vừa thuận lợi khi biểu diễn ở nhiều không gian khác nhau.

Một trong những điểm nhấn đáng chú ý của vở diễn là đạo cụ voi trận được đưa lên sân khấu có kích thước lớn, cao hơn 2m, ngang gần 2m, làm bằng composite, có thể di chuyển bằng bánh xe và phần đầu có thể chuyển động. Chi tiết này không chỉ làm giàu hình ảnh sân khấu, mà còn góp phần khắc họa rõ hơn tầm vóc biểu tượng của Hai Bà Trưng trong tư thế nữ tướng cưỡi voi ra trận.

NSND Hồ Thị Ngọc Trinh cho biết trước đây đơn vị từng sử dụng hình thức voi do diễn viên hóa thân nhưng cách làm đó khó tạo được quy mô cần thiết. Với “Tiếng trống Mê Linh”, voi trận phải có tỷ lệ lớn hơn người, phải tạo được cảm giác uy nghi, xứng với không khí chiến đấu và tầm vóc biểu tượng của Hai Bà Trưng.

Về âm nhạc, vở diễn vẫn lấy cải lương chính thống làm nền tảng, với vọng cổ, oán và các bài bản quen thuộc, đồng thời phối hợp thêm chất liệu tuồng và âm hưởng giao hưởng ở một số lớp cao trào để mở rộng biên độ cảm xúc. Cách xử lý này giúp vở diễn tránh cảm giác cũ mòn nhưng vẫn giữ được linh hồn cải lương.

Theo Trưởng Đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ, “Tiếng trống Mê Linh” được hướng tới nhiều không gian biểu diễn: phục vụ nhiệm vụ chính trị, phục vụ nhân dân vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, tham gia các sự kiện văn hóa và cả các suất diễn doanh thu. Tư duy ấy cho thấy nỗ lực đưa cải lương lịch sử ra khỏi khuôn khổ “dựng để hoàn thành kế hoạch”, để tác phẩm thực sự có đời sống trong thực tiễn biểu diễn.

Ngay sau khi dựng vở, đoàn đã nhận được lời mời tham gia chương trình lễ hội Trên bến dưới thuyền tại TP HCM vào ngày 13/6 tới đây. Điều đó cho thấy đề tài lịch sử, nếu được đầu tư đúng mức và đặt trong bối cảnh phù hợp, vẫn có sức hấp dẫn riêng với công chúng hôm nay.

Từ “Đế đô sóng cả” đến “Tiếng trống Mê Linh”, có thể thấy Đoàn Nghệ thuật Cải lương Vàm Cỏ đang từng bước xác lập một đường hướng không ồn ào nhưng bền bỉ: lấy lịch sử làm điểm tựa, lấy cải lương làm căn cốt và lấy công chúng hôm nay làm đích đến.

Trong bối cảnh sân khấu truyền thống còn nhiều khó khăn, nỗ lực ấy đáng ghi nhận như một cách giữ nghề có trách nhiệm - không chỉ giữ những giá trị cũ, mà còn làm cho cải lương tiếp tục có khán giả, có nghệ sĩ trẻ dấn thân, nhằm đưa cải lương lịch sử đến gần hơn với công chúng đương đại.