Độc đáo tục “xông” đền đêm giao thừa làng Gạo

• Tết cổ truyền Việt Nam

Mở cửa Thánh giữa giờ giao khắc

Tục lệ “xông Đền, xông Điện, xông Nhà thờ họ, xông Nhà” đêm giao thừa vừa được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nhưng điều làm nên sức sống của nó không nằm ở tấm bằng công nhận, mà nằm ở cách người làng vẫn đều đặn “về làng” để giữ một lời hẹn chung với tổ tiên, gặp nhau trong tình làng nghĩa xóm. Cụ Nguyễn Văn Sự, thủ nhang đền Đông (trước đây là thôn Cảo Linh, xã Thành Nại), hiện là tổ dân phố chợ Gạo, thôn Quả Linh, phường Trường Thi, kể rằng tục lệ này truyền từ xưa đến nay, gắn với thuở người dân từ nhiều nơi tụ về lập ấp. Khi làng hình thành, tục mở cửa khai xuân đêm 30 cũng ra đời, trở thành nghi lễ mở đầu năm mới của cả cộng đồng.

Người được chọn để đi mở cửa Thánh phải là người lớn tuổi, có đầy đủ phẩm chất tốt đẹp và được cả làng tin là đem lại điềm lành. Các lễ vật được chuẩn bị kỹ, bao gồm: Hương, hoa, quả, gà, xôi, chè, rượu, cây vàng cây bạc, câu đối đỏ… nhằm bày tỏ lòng thành kính của nhân dân đối với trời đất, Thành hoàng và tổ tiên. Khoảng 23h00 đêm 30 Tết, đám rước bắt đầu. Cả làng có tới 20 đoàn rước, đi đầu là đoàn rước đền Đông, sau đó tới điện thờ Đức Thánh Trần, rồi đến các nhà thờ họ. Đi đầu mỗi đoàn rước là người rước đuốc, cờ, chiêng, trống, nhang án… Người xông đền, xông điện vận lễ phục áo đỏ, đầu đội mũ cánh chuồn đi sau nhang án, sau nữa là đoàn tế nam quan và nhân dân. Khi chuông điểm đúng 12h00 đêm, người xông đền được dẫn vào cung trong, nơi cụ Sự gọi là “cung cấm”. Trước hết là chúc Thánh, rồi ra chúc các cụ, chúc người làng. Sau phần chúc là tế Giao Thừa. Khi nghi lễ ở đền kết thúc, dòng chảy “xông” mới chuyển sang phần việc của các dòng họ và từng gia đình.

Nếu tục xông đất phổ biến trong đời sống người Việt thường diễn ra trong phạm vi gia đình, thì ở làng Gạo, “xông” là một chuỗi liên hoàn nhiều không gian. Cụ Sự gọi đây là điểm riêng hiếm gặp quanh vùng. Trình tự xông cũng phản ánh một quan niệm sống quen thuộc của cộng đồng làng xã truyền thống: cái chung đi trước cái riêng, phúc làng đi trước phúc nhà. Những ước vọng gửi vào nghi lễ cũng giản dị như lời chúc nhau đầu năm. Cụ Sự nói, trước hết là mong các cụ trong làng già khỏe, sống lâu, vui cùng con cháu. Còn con cháu thì cũng chỉ chúc nhau làm ăn sung túc, gặp may mắn. Người làm nông cầu mưa thuận gió hòa. Người học hành cầu bình an. Người buôn bán cầu hanh thông, thuận lợi.

Giao thừa như một “cuộc hẹn” cộng đồng

Cụ Sự kể, đêm 30 ở đền rất đông, dân làng là chính, nhưng cũng có khách thập phương tới dự. Có năm, cụ ước tính khoảng 1.000 người. Cũng vì làng đông, đất hẹp, người đi xa làm ăn nhiều, nên giao thừa trở thành dịp hiếm hoi để cộng đồng “đủ mặt”. Dòng người trở về tạo nên sự gắn kết rất tự nhiên: người già gặp người trẻ, người ở lại gặp người đi xa, con cháu gặp họ hàng và tất cả cùng đi chung một nhịp trong đêm mở cửa Thánh.

Trong biến đổi của đời sống hiện đại, phong tục vẫn được giữ bằng cách tổ chức rõ ràng, minh bạch nhưng không làm mất tính tự nhiên. Cụ Sự cho biết, làng lập ban để lo việc hương khói và lễ tiết: có trưởng ban, phó ban, thủ quỹ, kế toán. Ban này chịu trách nhiệm lo toan nhiều lễ trong năm, chứ không chỉ đêm giao thừa. Cụ liệt kê: lễ trong họ, rước Thánh, yến lão cho người từ 70 đến 100 tuổi, rồi Nguyên tiêu, Thanh minh, lập hạ, tiết mùng 5 tháng 5, rằm tháng bảy, hồng cốm, cơm mới, chạp tổ. Đáng chú ý là phong tục không bị phụ thuộc tuyệt đối vào một cá nhân. Cụ Sự nói năm nào cũng tổ chức. Nếu có năm không có cụ mở cửa thì làng cử ra một ông làm thay, và làng phải sắm lễ, vẫn làm đúng thủ tục. Điều đó cho thấy cơ chế cộng đồng đủ mạnh để nếp xưa không đứt mạch.

Khi được hỏi về lớp trẻ, cụ Sự khẳng định họ tham gia rất đông. “Lớp trẻ bây giờ rất là đông, nhất là học sinh…”, cụ nói. Không chỉ đêm giao thừa, mà từ mùng 1 đến rằm cũng toàn lớp trẻ là nhiều. Với họ, về làng vừa là đi chơi xuân, vừa là trở về đúng nơi mình thuộc về, nơi tên họ và tên làng còn giữ ý nghĩa.

Sau khi tục lệ được ghi danh di sản, cụ Sự không đặt nặng chuyện danh xưng, mà nhấn mạnh điều cốt lõi là truyền lại cho lớp trẻ. “Muốn truyền lại tất cả cho lớp trẻ, cố gắng giữ gìn phong tục của mình. Nếu không can dự thêm với lớp trẻ thì rồi nó cũng mai một”, cụ Sự nói. Theo người thủ nhang đền, điều quan trọng là dẫn dắt con cháu đi theo đường lối chung của các cụ ngày xưa, để sau này dù học hành, đi làm ở đâu, vẫn nhớ quê hương và vẫn về làng đúng thời khắc giao thừa.

Trong nhịp sống hiện đại và có phần vội vàng, khi nhiều phong tục Tết dần rút gọn, thậm chí bị “làm cho có”, thì tục “xông” ở làng Gạo vẫn giữ được điều quý nhất: được thực hành như một nhu cầu tự nhiên của cộng đồng. Mỗi bước chân đi từ đền sang điện, từ nhà thờ họ về mái nhà nhỏ không chỉ là một vòng nghi lễ, mà là một vòng trở về. Trở về với thần linh của làng, với tổ tiên của họ, với nếp nhà của mình, để ai cũng được đặt lại mình vào một trật tự ấm áp: cái chung nâng đỡ cái riêng, nguồn cội nâng đỡ hiện tại. Và có lẽ, ý nghĩa sâu xa nhất của “mở cửa Thánh” là khi cửa đền mở ra, lòng người cũng rộng mở: gác lại lo toan, trao nhau lời chúc tốt lành, nhận về chút lộc và sự bình yên. Phong tục ấy vì thế không chỉ giữ Tết, giữ lễ, mà còn giữ người và sợi dây cộng đồng, để mỗi mùa xuân qua đi đều để lại một điểm tựa mang tên quê hương.