Tại Hội nghị triển khai Chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia đặc biệt về công nghệ chiến lược diễn ra mới đây, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định đã phác họa một bức tranh mới về hệ sinh thái sáng tạo của Việt Nam. Ở đó, thước đo thành công không còn nằm ở số lượng báo cáo được nghiệm thu, mà phải được hiện thực hóa bằng những công nghệ lõi được làm chủ và những sản phẩm chiến lược có địa chỉ ứng dụng rõ ràng.
Đo lường sức mạnh sáng tạo bằng giá trị thực tiễn
Trong nhiều năm qua, một trong những "điểm nghẽn" lớn nhất của bức tranh khoa học nước nhà là tình trạng nghiên cứu xong rồi cất ngăn kéo. Để đổi mới sáng tạo thực sự mang tầm vóc quốc gia, tư duy làm khoa học buộc phải thay đổi.
Bộ Khoa học và Công nghệ khẳng định, các đề xuất nhiệm vụ hiện nay phải xuất phát từ chính nhu cầu bức thiết của nền kinh tế, đi kèm với các yêu cầu kỹ thuật khắt khe, mốc thời gian hoàn thành minh bạch và đặc biệt là phải có "địa chỉ tiếp nhận" cụ thể.
Điều này đồng nghĩa với việc, một dự án công nghệ chiến lược khi được phê duyệt phải mang trong mình cam kết về nguồn lực đối ứng và chứng minh được khả năng giải quyết các bài toán lớn của đất nước.
Hiệu quả của Chương trình quốc gia đặc biệt sẽ không nằm trên giấy, mà được định lượng bằng mức độ làm chủ công nghệ lõi, khối lượng nguồn lực xã hội được huy động và sức vươn của sản phẩm khi thâm nhập thị trường. Tư duy "đề xuất sản phẩm" chính là chiếc chìa khóa để khoa học Việt Nam thoát khỏi vùng an toàn của các phòng thí nghiệm.
Nhà nước chia sẻ rủi ro, doanh nghiệp làm trung tâm thương mại hóa
Để phát triển các công nghệ chiến lược mang tính đột phá, đòi hỏi nguồn vốn đầu tư khổng lồ và thời gian nghiên cứu kéo dài, sự e ngại rủi ro là rào cản tất yếu. Nhận thức rõ điều này, định hướng đổi mới sáng tạo quốc gia giai đoạn mới đã định vị lại vai trò của Nhà nước: không chỉ là người cấp vốn, mà là "người ra đề", người sẵn sàng chia sẻ rủi ro và kiến tạo nền tảng để hình thành thị trường ban đầu cho các sản phẩm công nghệ mới.
Trong hệ sinh thái đó, mỗi mắt xích đều có một sứ mệnh riêng biệt. Đối với những công nghệ đang ở chặng đường nghiên cứu cơ bản hoặc thử nghiệm, các viện nghiên cứu và trường đại học tiếp tục giữ lá cờ đầu với sự hậu thuẫn từ hệ thống cơ sở công lập.
Thế nhưng, khi công nghệ đã bước vào độ chín, doanh nghiệp buộc phải bước lên nhận lấy vai trò nòng cốt. Họ chính là cỗ máy tăng tốc để hoàn thiện, tổ chức sản xuất và thương mại hóa sản phẩm.
Thực tế thời gian qua cho thấy mức độ tham gia của khối doanh nghiệp vào các nhiệm vụ chiến lược chưa tương xứng với kỳ vọng. Do đó, yêu cầu đặt ra hiện nay là doanh nghiệp, viện, trường và đơn vị sử dụng cuối cùng phải "ngồi cùng một thuyền" ngay từ những bước đi đầu tiên định hình nhiệm vụ.
Phá băng cơ chế để kiến tạo hệ sinh thái thực chất
Để đưa Chương trình quốc gia đặc biệt từ khung chính sách hóa thành những giá trị thực tế, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định chỉ rõ ba trụ cột hành động cần được các cấp, các ngành rốt ráo triển khai.
Trước hết, đó là sự phân vai rành mạch và sự nhập cuộc chủ động của các chủ thể. Trong khi các bộ, ngành thực hiện kêu gọi đề xuất công khai và định vị đúng bài toán vĩ mô, thì các địa phương phải là nơi khảo sát nhu cầu, tạo lập "bảo bối" là các không gian thử nghiệm (sandbox) và thị trường tiêu thụ ban đầu.
Song song với đó, việc gỡ bỏ những "chiếc áo chật" về cơ chế, thủ tục hành chính là điều kiện tiên quyết. Các cơ quan quản lý cần dốc lực tháo gỡ triệt để những vướng mắc cố hữu về quy trình xét duyệt, cơ chế tài chính, quyền sở hữu trí tuệ, cũng như quy trình đánh giá, tiếp nhận sản phẩm. Chỉ khi dòng vốn và cơ chế được khơi thông, các ý tưởng sáng tạo mới có đất để bám rễ và nảy mầm.
Cuối cùng, yếu tố sống còn của một chương trình tầm cỡ quốc gia là sự công khai, minh bạch và kiên quyết đặt chất lượng lên hàng đầu. Quy trình xét duyệt tuyệt đối không chạy theo số lượng; mọi quyết định lựa chọn tổ chức chủ trì phải được đo đếm bằng năng lực thực chiến.
Chỉ còn vài ngày nữa (đến trước 30/9/2026), hạn chót tiếp nhận đề xuất nhiệm vụ thuộc Chương trình quốc gia đặc biệt sẽ khép lại. Đây không chỉ là một cột mốc thời gian, mà còn là lời hiệu triệu mạnh mẽ, đòi hỏi các đơn vị, viện trường và doanh nghiệp phải khẩn trương hành động, cùng Bộ Khoa học và Công nghệ biến các khát vọng đổi mới sáng tạo thành những sản phẩm công nghệ chiến lược, mang đậm dấu ấn và trí tuệ Việt Nam.
