Sự kiện mở ra không gian trao đổi chuyên sâu về hành trình gìn giữ nguyên bản kiến trúc nhà trình tường - một loại hình nhà ở đặc trưng của người Hà Nhì trong bối cảnh đời sống đương đại nhiều biến đổi.
Theo ban tổ chức, điểm nhấn trong công tác bảo tồn của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam là đặt cộng đồng - chủ thể văn hóa vào vị trí trung tâm.
Trong đợt tu sửa, chỉnh trang ngôi nhà Hà Nhì diễn ra từ ngày 13 đến 28/4, bảo tàng đã mời 5 thợ thủ công người Hà Nhì từ xã Y Tý trực tiếp thực hiện sửa chữa tổng thể ngôi nhà, chuồng nuôi gia súc và dựng mới cây đu.
Phát biểu khai mạc tọa đàm chiều nay, PGS.TS Lê Hải Đăng - Giám đốc bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nhấn mạnh việc người dân trực tiếp tham gia không chỉ đảm bảo tính chân xác trong trưng bày mà còn góp phần khuyến khích cộng đồng chủ động gìn giữ, lan tỏa giá trị di sản do chính họ tạo dựng.
Khác với các công trình mô phỏng, những ngôi nhà dân gian tại khu trưng bày ngoài trời của bảo tàng đều là nhà nguyên gốc, được di dời từ địa phương về phục dựng. Mỗi công trình đều có hồ sơ khoa học riêng, đồng thời ưu tiên sử dụng vật liệu truyền thống gắn với môi trường sinh thái bản địa.
Riêng với nhà Hà Nhì, để tái hiện đúng kỹ thuật trình tường, các cán bộ bảo tàng đã phối hợp khảo sát cùng người dân, vận chuyển đất sét từ Lào Cai về Hà Nội nhằm đảm bảo độ bền và tính thẩm mỹ nguyên bản của công trình.
Đáng chú ý, đợt sửa chữa lần này có sự tham gia của cả thế hệ thợ trẻ như Ly Xe Xá (SN 1990) và Phà Thó Suy (SN 1980)..., là những người tiếp nối nghề từ cha ông. Trước đó hơn 20 năm, chính các nghệ nhân Ly Sự Đo và Phà Mờ Thó đã tham gia đặt nền móng phục dựng ngôi nhà Hà Nhì tại bảo tàng.
Chia sẻ tại sự kiện, anh Phà Thó Suy cho biết, trong bối cảnh nhà truyền thống tại Y Tý đang dần mai một, việc thực hành lại kỹ thuật của cha ông không chỉ là công việc mà còn là trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa cho mai sau.
"Sự kết nối này không chỉ giúp tri thức về kỹ thuật lợp mái cỏ trang hay trát vá các mảng tường trình đất được lưu giữ vẹn nguyên, mà còn lan toả giá trị tới khách tham quan một cách sống động", anh Phà Thó Suy nói thêm.
Tọa đàm còn có sự tham gia của Tiến sĩ Vi Văn An - người trực tiếp khảo sát, sưu tầm và đưa ngôi nhà Hà Nhì về Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam phục dựng. Chia sẻ tại sự kiện, ông đã cung cấp thêm nhiều tư liệu thực địa quan trọng về quá trình lựa chọn hiện vật kiến trúc này.
Theo Tiến sĩ Vi Văn An, từ năm 1998, khi bảo tàng triển khai chủ trương xây dựng khu trưng bày ngoài trời, các nhóm nghiên cứu đã bắt đầu những chuyến khảo sát dài ngày tại các địa bàn sinh sống của người Hà Nhì. Riêng với loại hình nhà ở này, đoàn được chia thành hai hướng: một nhóm lên xã Y Tý (Lào Cai), trong khi ông trực tiếp khảo sát tại Mường Tè (Lai Châu).
Việc tách đoàn xuất phát từ đặc điểm phân nhóm của cộng đồng Hà Nhì. Trong đó, người Hà Nhì sinh sống tại Mường Tè thuộc nhóm Hà Nhì Hoa, còn tại Y Tý là Hà Nhì Đen - hai nhóm có những khác biệt nhất định về tập quán và kiến trúc nhà ở.
“Sau các chuyến điền dã, chúng tôi đã báo cáo trước lãnh đạo và hội đồng khoa học của bảo tàng để thảo luận, cân nhắc lựa chọn phương án phù hợp nhất. Khi tôi trình bày về nhà của người Hà Nhì ở Mường Tè, có thể thấy toàn bộ mái đều lợp bằng cỏ tranh, hình thức kiến trúc có những nét tương đồng với nhà ở của một số tộc người khác trong khu vực”, Tiến sĩ Vi Văn An cho biết.
Từ những phân tích này, hội đồng khoa học đã cân nhắc không chỉ yếu tố tiêu biểu về mặt kiến trúc mà còn tính đại diện văn hóa, sự khác biệt vùng miền cũng như khả năng bảo tồn lâu dài trong điều kiện trưng bày. Đây được xem là bước khởi đầu quan trọng, đặt nền tảng cho việc lựa chọn, di dời và phục dựng ngôi nhà Hà Nhì tại bảo tàng theo hướng đảm bảo tính chân xác và giá trị khoa học cao nhất.
Tọa đàm ghi nhận nhiều chia sẻ quan trọng từ các chuyên gia, nhà nghiên cứu về văn hóa dân tộc, đặc biệt là văn hoá của đồng bào người Hà Nhì tại Việt Nam.
Những ý kiến tại sự kiện đã giúp làm rõ hơn hành trình hơn 2 thập kỷ đưa một công trình kiến trúc dân gian từ vùng cao Tây Bắc về không gian trưng bày, qua đó cho thấy công tác bảo tồn không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà còn là quá trình cân nhắc nhiều chiều giữa khoa học, văn hóa và thực tiễn. Qua đó đề xuất giải pháp thích ứng của di sản trước áp lực đô thị hóa và sự khan hiếm nguyên vật liệu tự nhiên.
Sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và kinh nghiệm thực tiễn từ cộng đồng được kỳ vọng sẽ góp phần định hình mô hình bảo tồn di sản có sự tham gia của người dân - hướng đi được đánh giá là bền vững và hiệu quả.
Việc các thợ Hà Nhì trở lại bảo dưỡng chính ngôi nhà của dân tộc mình tại bảo tàng không chỉ mang ý nghĩa chuyên môn mà còn gửi đi thông điệp: di sản chỉ có thể sống lâu bền khi được trao truyền qua các thế hệ, trong sự vận động không ngừng của đời sống đương đại.
