Tuy nhiên, để giảm nghèo thông tin thực sự hiệu quả, đặc biệt tại các vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn, một trong những yêu cầu quan trọng không thể thiếu là bảo đảm hạ tầng số, cụ thể là hạ tầng viễn thông, phủ sóng điện thoại và internet. Hạ tầng số không đầy đủ sẽ là rào cản lớn đối với người dân trong tiếp cận thông tin, mở đường sinh kế.
Hạ tầng số thiếu hụt: Kéo giảm hiệu quả giảm nghèo thông tin tại nhiều địa phương
Thu hẹp khoảng cách số, làm đầy những vùng lõm công nghệ để gia tăng hiệu quả cho công tác giảm nghèo thông tin nói chung, giảm nghèo bền vững nói riêng theo tinh thần của Tiểu dự án 1 “Giảm nghèo về thông tin” thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021-2025 là một trong những đầu việc cần phải làm ngay trong công cuộc giảm nghèo bền vững.
Tuy nhiên, thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, hạ tầng số yếu kém đã là nguyên nhân kém giảm hiệu quả công tác giảm nghèo thông tin tại nhiều địa phương. Thậm chí, như chia sẻ của nhiều người dân, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc thiếu kết nối internet, thiếu hụt hạ tầng số đã khiến họ trở nên “lực bất tòng tâm” trong việc tiếp cận thông tin và tham gia các hoạt động kinh tế số, từ đó bế tắc trong tìm kiếm sinh kế hiệu quả.
Năm 2024, mặc dù 82,4% hộ gia đình đã được phủ sóng cáp quang, nhưng tỷ lệ này vẫn chưa đồng đều giữa các vùng; một số xã biên giới vẫn chưa có trạm thu phát sóng di động đủ mạnh. Điều này cản trở nghiêm trọng khả năng tiếp cận dịch vụ số, đặc biệt là dịch vụ công trực tuyến, giáo dục từ xa và y tế số ở khu vực nông thôn. Người cao tuổi, người thu nhập thấp, người dân ở vùng khó khăn, đồng bào dân tộc thiểu số thường gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận và sử dụng các dịch vụ công trực tuyến hay các ứng dụng số do thiếu thiết bị, thiếu kỹ năng và thiếu hỗ trợ kỹ thuật.
Theo một báo cáo được đưa ra vào tháng 6/2025, tỷ lệ hộ gia đình có kết nối Internet ở khu vực nông thôn đạt khoảng 81% và chỉ có khoảng 45% người dân sử dụng Internet cho các mục đích thiết thực như học tập, sản xuất, hay làm việc từ xa. Chỉ khoảng 27% người dân nông thôn có khả năng sử dụng thành thạo các dịch vụ công trực tuyến. Tại Sơn La, đặc biệt là vùng cao, khoảng 30% hộ dân vẫn chưa có thiết bị thông minh phục vụ cho học tập hay sản xuất.
Lãnh đạo xã Tân Lĩnh (Lào Cai), từng cho biết, khó khăn lớn nhất trong công tác giảm nghèo thông tin của xã hiện nay là hạ tầng thông tin chưa đồng bộ, chất lượng mạng viễn thông internet còn yếu hoặc không ổn định. Một số thôn là “vùng lõm” về sóng viễn thông và công nghệ số, người dân không có điện thoại thông minh, hoặc không kết nối mạng nên rất khó khăn để tiếp cận thông tin chính thống qua internet hoặc cổng dịch vụ công.
Hay như tại xã Chiềng Sinh (Điện Biên), theo thống kê, tỷ lệ hạ tầng mạng băng rộng cáp quang phủ đến khu vực dân cư như thôn, bản, tổ dân phố hiện mới đạt khoảng 88,5%. Tương tự, tỷ lệ phủ sóng thông tin di động 3G, 4G, 5G tại khu vực dân cư đạt khoảng 98%, nhưng vẫn còn những “vùng lõm” sóng tồn tại nhiều năm, chủ yếu tập trung ở các bản vùng cao, biên giới, nơi địa hình hiểm trở và mật độ dân cư thấp. Đối với doanh nghiệp viễn thông, chi phí đầu tư lớn nhưng khả năng thu hồi vốn chậm khiến việc mở rộng hạ tầng tại các khu vực này gặp nhiều rào cản. Vẫn còn 2 bản là Huổi Nôm và Hua Sát chưa có điện lưới quốc gia. Không có điện người dân tại các bản trên gặp hạn chế trong việc sử dụng điện thoại thông minh, truy cập Internet, tiếp cận dịch vụ công trực tuyến hay các nền tảng số phục vụ sản xuất, tiêu thụ nông sản. Đặc biệt, trong công việc của chính quyền cũng gặp nhiều khó khăn.
Tại Thái Nguyên, vẫn còn 55 thôn chưa có sóng di động, chủ yếu tập trung ở các xã đặc biệt khó khăn phía Bắc của tỉnh. Tỉnh Lai Châu cũng còn 44 bản chưa có sóng di động băng rộng, hầu hết tập trung ở khu vực đặc biệt khó khăn, miền núi, vùng sâu, vùng xa và biên giới.
Cải thiện hạ tầng số: Mệnh lệnh cấp bách để giảm nghèo thông tin, giảm nghèo bền vững
Rõ ràng, trong kỷ nguyên số, khi hạ tầng số được hoàn thiện và vận hành hiệu quả, đó không chỉ là nền tảng cho phát triển kinh tế số, xã hội số mà còn là cầu nối đưa tri thức, cơ hội và dịch vụ hiện đại đến với vùng cao, biên giới, giúp giảm nghèo thông tin, giảm nghèo hiệu quả, góp phần thúc đẩy phát triển bền vững. Khi khoa học công nghệ càng phát triển thì việc thu hẹp khoảng cách thông tin, giảm nghèo thông tin càng cần được coi là một nhiệm vụ trọng tâm, bởi các chính sách dù được thiết kế tốt đến đâu cũng chỉ phát huy hiệu quả khi người dân biết, hiểu và thực hiện. Trong bối cảnh kinh tế số phát triển nhanh, nếu người nghèo không được trang bị kỹ năng số, tiếp cận nhanh chóng với thông tin, họ sẽ ngày càng tụt lại phía sau.
Nghị quyết 57/NQ-TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (KHCN, ĐMST và CĐS) quốc gia đã yêu cầu phát triển hạ tầng viễn thông, Internet đáp ứng yêu cầu dự phòng, kết nối, an toàn, bền vững, hệ thống truyền dẫn dữ liệu qua vệ tinh, mạng cáp quang băng thông rộng tốc độ cao phủ sóng toàn quốc, mạng thông tin di động 5G, 6G và các thế hệ tiếp theo, càng khiến việc cải thiện hạ tầng số trở thành mệnh lệnh cấp thiết.
“Hạ tầng số trở thành hạ tầng chiến lược như giao thông, điện. Hạ tầng này phải phổ cập, băng thông siêu rộng, dung lượng siêu lớn, xanh và an toàn. Hạ tầng số trở thành hạ tầng của cả nền kinh tế. Hạ tầng số được quy hoạch, triển khai song song, đồng bộ với hạ tầng giao thông, hạ tầng điện, hạ tầng chiếu sáng, hạ tầng công trình ngầm, các hạ tầng kỹ thuật khác”- Bộ trưởng Bộ KH&CN Nguyễn Mạnh Hùng từng nhấn mạnh.
Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Thế Duy cho biết trong năm 2025, Chính phủ đã triển khai hai giải pháp quan trọng theo Nghị quyết 193 của Quốc hội về thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù. Thứ nhất là cho phép các trạm phát sóng viễn thông được hỗ trợ thêm từ Quỹ Viễn thông công ích khi triển khai phủ sóng tại các khu vực khó khăn. Hiện nay, nhiều trạm phát sóng mới đang được xây dựng tại các vùng sâu, vùng xa. Thứ hai, Chính phủ đang xem xét, cấp phép thí điểm hai hồ sơ công nghệ internet vệ tinh tầm thấp (LEO satellites) như Starlink, OneWeb. Khi các dự án này được triển khai, khả năng kết nối internet tại vùng sâu, vùng xa sẽ được cải thiện đáng kể.
Bên cạnh vai trò của Chính phủ, sự nỗ lực, sáng tạo linh hoạt của mỗi địa phương cũng đóng vai trò quan trọng không kém trong việc cải thiện hạ tầng số. Hãy nhìn cách làm của Điện Biên. Thay vì chỉ trông chờ vào nguồn lực doanh nghiệp, tỉnh tăng cường vai trò điều phối, tạo cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các sở, ngành, địa phương với doanh nghiệp viễn thông để rà soát, xác định chính xác các khu vực chưa được phủ sóng hoặc chất lượng dịch vụ chưa đảm bảo. Trên cơ sở đó, ưu tiên đầu tư theo lộ trình, tránh dàn trải, tập trung giải quyết dứt điểm từng “điểm lõm”. Đồng thời, lồng ghép đầu tư hạ tầng số với các chương trình, dự án phát triển hạ tầng khác. Khi điện lưới được kéo đến đâu, hạ tầng viễn thông được tính toán triển khai song hành đến đó, nhằm tối ưu hóa nguồn lực, giảm chi phí đầu tư. Khuyến khích doanh nghiệp viễn thông ứng dụng các giải pháp công nghệ phù hợp với địa hình miền núi.
Ai đó đã từng có câu: “Không có đường nào khó/Chỉ có chân ngại lối xa”. Câu chuyện cải thiện hạ tầng số chắc cũng không khác. Nỗ lực của một tỉnh vùng cao khó khăn như Điện Biên hoàn toàn có thể là động lực để các địa phương khác tiếp bước, có như vậy, mục tiêu giảm nghèo thông tin như mục tiêu của Tiểu dự án 1 “Giảm nghèo về thông tin” thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021-2025 mới có thể đạt được hiệu quả tối ưu.
