Từ CEO công nghệ đến “tác nhân chính trị”
Trong phần lớn thế kỷ 20, quyền lực toàn cầu được định hình chủ yếu bởi các quốc gia và những thể chế liên chính phủ. Các ông trùm tư bản - từ tài chính cho đến dầu mỏ hay công nghiệp - dù có thể giật giây từ hậu trường hay không, hầu như cũng đều thể hiện hình ảnh mờ nhạt trước công chúng.
Nhưng bước sang thế kỷ 21, một thực tế mới đang dần lộ diện: một nhóm nhỏ các lãnh đạo công nghệ không chỉ chi phối thị trường, mà còn có ảnh hưởng trực tiếp tới chính sách công, an ninh quốc gia và trật tự thế giới theo cách đại chúng, như một chính khách.
Elon Musk của mạng xã hội X, Jeff Bezos của nền tảng thương mại điện tử Amazon, Mark Zuckerberg của Facebook, Tim Cook của Apple hay Sam Altman – cha đẻ của ChatGPT ngày nay không còn đơn thuần là những CEO điều hành doanh nghiệp. Họ kiểm soát hạ tầng số, dữ liệu, chuỗi cung ứng công nghệ cao và quan trọng hơn, các nền tảng mà các quốc gia và xã hội ngày càng phụ thuộc.
Sự trỗi dậy của các “ông trùm công nghệ” không diễn ra trong một sớm một chiều. Ban đầu, họ được nhìn nhận như những biểu tượng của đổi mới, sáng tạo và toàn cầu hóa. Nhưng khi các nền tảng công nghệ mở rộng quy mô tới hàng tỷ người dùng, ranh giới giữa quyền lực kinh tế và quyền lực chính trị bắt đầu mờ đi.
Ngày nay, một quyết định của Elon Musk có thể ảnh hưởng tới cách thông tin được lan truyền trong các cuộc xung đột; chiến lược của Amazon hay Microsoft có thể định hình hạ tầng điện toán đám mây mà Chính phủ các nước sử dụng; còn các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) do OpenAI, Google hay Meta phát triển đang tác động trực tiếp tới giáo dục, an ninh, quân sự và quản trị nhà nước.
Giờ đây, thật khó thấy quốc gia nào đứng ngoài xu thế áp dụng ngày càng mạnh mẽ hơn AI vào những hoạt động hành chính thường ngày. Cũng quá dễ để tìm thấy những ví dụ về việc mạng xã hội đem đến những tác động mang tính bước ngoặt tới việc hình thành (hoặc lật đổ) một chính phủ.
Cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ 2024 là minh chứng rõ nét nhất cho ảnh hưởng của mạng xã hội và AI - với TikTok, Instagram và X - trở thành chiến trường chính cho việc phát tán những thông tin bất lợi về đối thủ. Một khảo sát của Viện Brooking về cuộc bầu cử này cho thấy, hơn 70% người Mỹ đã tiếp xúc với thông tin sai lệch trên mạng xã hội trong thời gian các ứng cử viên vận động tranh cử.
Hoặc một ví dụ khác, xảy ra ở Nepal, nơi sinh viên nước này vì bất mãn với lệnh cấm mạng xã hội đã phát động một chiến dịch biểu tình khổng lồ, dẫn tới việc Thủ tướng Sharma Oli phải từ chức hồi tháng 9 năm nay.
Dĩ nhiên, không có vai trò hay dấu ấn trực tiếp của các ông trùm công nghệ trong những câu chuyện kể trên. Nhưng với việc sở hữu và chi phối các mạng xã hội, các công cụ AI và hạ tầng cần thiết cho truyền thông như điện toán đám mây, điện thoại thông minh…, những ông trùm công nghệ vô hình trung vẫn định hướng, kiểm soát hoặc làm lan tỏa manh hơn những làn sóng dư luận trên toàn cầu.
Khi Nhà nước và Big Tech vừa hợp tác vừa “đấu tranh”
Đến đây có thể thấy một nghịch lý đang hình thành trong thời đại 4.0: Nhiều quốc gia, kể cả các cường quốc, đang cần các tập đoàn công nghệ hơn là ngược lại.
Trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng, không gian vũ trụ hay dữ liệu lớn, năng lực đổi mới nằm chủ yếu trong tay khu vực tư nhân. Hầu hết các quốc gia buộc phải dựa vào doanh nghiệp để phát triển công nghệ quốc phòng, giám sát, dự báo kinh tế và thậm chí là quản lý hành chính.
Tuy nhiên, chính những lợi thế đó cũng làm dấy lên lo ngại sâu sắc.
Thứ nhất là sự tập trung quyền lực chưa từng có. Khi một nhóm nhỏ cá nhân có khả năng kiểm soát luồng thông tin, dữ liệu và công nghệ cốt lõi, rủi ro lạm quyền trở nên hiện hữu. Không giống các chính trị gia, họ không chịu sự giám sát trực tiếp của cử tri, không chịu trách nhiệm giải trình như các chính trị gia.
Những màn điều trần nổi tiếng như của ông chủ Facebook Mark Zukenberg hay CEO TikTok Shou Zi Chew trước Quốc hội Mỹ chủ yếu mang tính chất một cuộc đấu trí nhiều hơn, khi những ông trùm này tìm cách bảo vệ chính sách và đường lối kinh doanh của công ty trước những chế tài và yêu cầu từ chính giới.
Hai ví dụ ấy cũng dẫn tới mối lo ngại thứ hai là xung đột lợi ích. Lợi ích của cổ đông, của các tập đoàn công nghệ và lợi ích công cộng không phải lúc nào cũng trùng khớp. Một quyết định tối ưu cho doanh nghiệp có thể gây tổn hại tới an ninh, quyền riêng tư hoặc ổn định xã hội. Chẳng hạn như các mạng xã hội, nền tảng chia sẻ video thu thập dữ liệu người dùng có thể dẫn tới những hệ lụy xấu về an toàn và quyền riêng tư của hàng trăm triệu người trên thế giới.
Lo ngại thứ ba là sự xói mòn chủ quyền quốc gia, đặc biệt đối với các nước vừa và nhỏ. Khi hạ tầng dữ liệu, AI và truyền thông phụ thuộc vào nền tảng nước ngoài, khả năng tự chủ chiến lược của Nhà nước bị suy giảm.
Trước thực tế này, các quốc gia đang tìm cách điều chỉnh mối quan hệ với Big Tech, nhưng với mức độ thành công khác nhau.
Liên minh châu Âu (EU) lựa chọn con đường quản lý chặt chẽ, thông qua các đạo luật về cạnh tranh, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo. Mục tiêu của EU không chỉ là bảo vệ người tiêu dùng, mà còn hạn chế quyền lực quá lớn của các tập đoàn công nghệ ngoại khối.
Mỹ, trong khi đó, vẫn giằng co giữa hai lập trường: coi Big Tech là lợi thế chiến lược toàn cầu, nhưng đồng thời đối mặt với áp lực trong nước về chống độc quyền và bảo vệ dân chủ. Ở châu Á - Thái Bình Dương, nhiều quốc gia chọn cách thực dụng hơn, vừa tận dụng công nghệ để phát triển, vừa tìm cách giảm phụ thuộc thông qua các chiến lược “chủ quyền số”.
Dưới lăng kính của cách phản ứng ấy, có thể thấy thách thức lớn nhất với thời đại 4.0 không nằm ở việc có hay không có quyền lực của các ông trùm công nghệ, mà ở cách quyền lực đó được kiểm soát và cân bằng.
Nếu các quốc gia xây dựng được khuôn khổ pháp lý minh bạch, tăng cường trách nhiệm giải trình và đầu tư vào năng lực công nghệ công, ảnh hưởng của Big Tech có thể trở thành động lực cho phát triển bền vững. Ngược lại, nếu quyền lực tiếp tục tập trung mà thiếu giám sát, thế giới có nguy cơ bước vào một kỷ nguyên mới - nơi quyền lực không còn được phân bổ theo biên giới quốc gia, mà theo quyền kiểm soát công nghệ.
