Theo Nghị định 54, tiêu chí xác định “chưa có nhà ở” được mở rộng. Cụ thể, người dân được coi là chưa có nhà nếu trong Giấy chứng nhận không có thông tin về nhà ở, và không phụ thuộc vào thời điểm nộp hồ sơ mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội.
Đồng thời, thẩm quyền xác nhận điều kiện này cũng được điều chỉnh theo hướng tập trung về một đầu mối, giao cho cơ quan có thẩm quyền cấp Giấy chứng nhận theo pháp luật đất đai, thay vì phải xin xác nhận ở nhiều cấp như trước đây.
Nhận định về quy định mới, ông Lê Trung Tuấn, chuyên gia bất động sản, cho rằng đây là bước đi cần thiết, giúp tháo gỡ “nút thắt” lớn nhất trong tiếp cận nhà ở xã hội.
Theo ông, trước đây, khó nhất khi xin nhà ở xã hội không phải là thiếu tiền, mà là chứng minh mình chưa có nhà. Trên thực tế, nhiều người không đứng tên trong giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (sổ đỏ), vì ở nhờ nhà người thân, ở chung hộ khẩu, hoặc đã đất đai đứng tên bố mẹ, vợ hoặc chồng cũ. Hoặc trước đây từng có tên trong một căn nhà, nhưng đã bán, đã tách khẩu, nay không còn nhà.
Ông Tuấn nhấn mạnh, đây là những trước hợp trên giấy tờ họ có liên quan đến nhà ở, nhưng thực tế không sở hữu nhà ở. Vì vậy, khi xin hồ sơ để làm nhà ở xã hội, các trường hợp này bị loại. Do đó, đây chính là “nút thắt”.
“Vì vậy, quy định mới cho phép nếu trong “sổ đỏ” không có thông tin nhà ở của bạn, thì được coi là chưa có nhà, không xét quá khứ, không xét bạn từng ở đâu. Đây là điều kiện cần thiết”, ông Tuấn nói.
Cũng theo ông Tuấn, Nghị định 54 cũng đã đơn giản hóa thủ tục xác định điều kiện để mua hoặc thuê nhà ở xã hội. Trước đây, khi làm hồ sơ, người dân phải xin xác nhận từ nhiều cấp, như phường hoặc xã, cơ quan công tác,... Chưa kể, mỗi địa phương hiểu và áp dụng khác nhau, dễ phát sinh xin - cho.
Tuy nhiên, Nghị định 54 đã quy định: Thẩm quyền xác nhận được giao cho cơ quan cấp giấy chứng nhận theo pháp luật đất đai. Về lợi ích, quy định này đưa thẩm quyền quyết định về một đầu mối rõ ràng, tránh chạy nhiều nơi. Dữ liệu xác minh dựa trên hồ sơ đất đai chính thức, minh bạch hơn, đồng thời giảm tiêu cực, nhũng nhiễu, rút ngắn thời gian xét duyệt.
Ông Tuấn nhấn mạnh: Những quy định mới sẽ giúp tăng mạnh số người đủ điều kiện hợp pháp. Dù vậy, ông cũng không loại trừ khả năng những người thực tế đã có nhà, nhưng tìm cách làm cho hồ sơ thể hiện như chưa có nhà để đủ điều kiện mua nhà ở xã hội.
Ví dụ, người đã có nhà nhưng chuyển quyền sở hữu nhà cho người thân, như bố mẹ hoặc anh chị em trong gia đình, thậm chí có thể nhờ người khác đứng tên sổ đỏ.
Bên cạnh đó, có trường hợp nhà đứng tên vợ, chồng hoặc người thân, nhưng khi kê khai hồ sơ, họ không khai mối quan hệ tài sản, nên trên hệ thống chỉ thấy họ “không có nhà”.
“Trong thời gian làm hồ sơ, tên họ không còn trên “sổ đỏ”, nên được coi là chưa có nhà, nhưng thực tế vẫn sử dụng, kiểm soát căn nhà đó”, ông Tuấn nói.
Vì vậy, ông Tuấn kiến nghị cơ quan quản lý cần liên thông dữ liệu đất đai - dân cư và thuế, chỉ cần tra cứu mã định danh cá nhân là có thể biết có đứng tên nhà hay không, có từng chuyển nhượng trong thời gian gần hay không. Đồng thời, cần phải kiểm tra lịch sử trong 3 - 5 năm gần nhất, nếu vừa sang tên để “xóa dấu vết”, cơ quan chức năng cần tạm dừng xét duyệt.
Ngoài ra, người làm hồ sơ mua nhà ở xã hội cũng cần ký cam kết về tình trạng nhà ở. Nếu phát hiện gian dối có thể bị thu hồi nhà, cấm tham gia chính sách 5 - 10 năm, thậm chí là xử phạt hành chính.
