Doanh nghiệp “khát” người dù số lượng “thầy” tăng
Mỗi năm, thị trường lao động Việt Nam đón thêm hàng trăm nghìn cử nhân tốt nghiệp từ các trường đại học, cao đẳng khắp cả nước. Tuy nhiên, số lượng lao động có bằng cấp tăng lên không đồng nghĩa doanh nghiệp dễ dàng tuyển được nhân sự phù hợp .
Theo báo cáo của Cục Thống kê Việt Nam, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên (từ 15–24 tuổi) trong năm 2025 chạm mức khoảng 8,64%, tương đương 400.000 người trẻ chưa tìm được bến đỗ phù hợp sau khi ra trường. Đáng báo động hơn, cả nước có khoảng 1,4 triệu thanh niên thuộc nhóm NEET (không có việc làm, không tham gia học tập và không được đào tạo), chiếm tới 10,2% tổng số thanh niên.
Không ít cử nhân rơi vào cảnh thất nghiệp kéo dài hoặc phải chấp nhận làm trái ngành với mức thu nhập bấp bênh. Minh Khôi (24 tuổi, TP.HCM) ngậm ngùi chia sẻ: “Ra trường gần một năm nhưng mình vẫn chưa tìm được công việc đúng chuyên ngành marketing. Nhiều nơi yêu cầu kinh nghiệm thực tế, trong khi lúc học ở trường chủ yếu là lý thuyết. Để có tiền trang trải cuộc sống, mình buộc phải đăng ký chạy xe công nghệ để có thêm thu nhập.”
Không tìm được việc, nhiều cử nhân cất bằng chạy grab để có thu nhập trang trải (Ảnh: NLĐ)
Ở chiều ngược lại, nhiều doanh nghiệp trong các lĩnh vực sản xuất, cơ khí, logistics, công nghệ kỹ thuật hay dịch vụ vận hành lại liên tục rơi vào tình trạng thiếu hụt lao động có tay nghề. Đặc biệt, nhu cầu tuyển dụng kỹ thuật viên, công nhân lành nghề và nhân sự có khả năng thích ứng nhanh với công nghệ mới luôn ở mức cao.
Theo khảo sát từ Viện Nghiên cứu và Phát triển Logistics Việt Nam (VLI), hiện nay có đến 53% doanh nghiệp ngành này đang thiếu nhân sự chất lượng cao, và chỉ có chưa đầy 7% hài lòng với kỹ năng của ứng viên mới ra trường.
Đại diện phòng nhân sự của một số doanh nghiệp lớn trong ngành như Intech Group (đơn vị chuyên cung cấp hệ thống kho thông minh và tự động hóa) từng chia sẻ rằng: Dù nhu cầu vận hành các trung tâm logistics ứng dụng AI và IoT hiện nay tăng vọt, nhưng số lượng cử nhân ngành logistics mới tốt nghiệp đáp ứng được việc ngay lại vô cùng ít ỏi.
Nhiều bạn có tấm bằng rất đẹp, nắm chắc lý thuyết chuỗi cung ứng, nhưng lại lúng túng khi bắt tay vào vận hành các hệ thống quản lý kho thực tế (như WMS, TMS). Hệ quả là doanh nghiệp vừa thiếu người làm việc, vừa phải tốn thêm nhiều thời gian lẫn chi phí để đào tạo lại từ đầu.
Cử nhân nhiều, kỹ năng vẫn thiếu
Theo nhiều chuyên gia lao động, vấn đề cốt lõi hiện nay không nằm ở việc Việt Nam có quá nhiều người học đại học, mà là sự mất cân đối giữa cơ cấu đào tạo và nhu cầu thực tế của thị trường lao động.
Trong nhiều năm, tâm lý “chuộng bằng cấp” khiến không ít gia đình xem đại học là con đường bắt buộc để thành công. Tư duy này đẩy lượng lớn học sinh đổ dồn vào các khối ngành “hot” như kinh tế, marketing, truyền thông, quản trị hay tài chính mà thiếu sự cân nhắc về đầu ra.
Trong khi đó, các ngành kỹ thuật, cơ khí, điện công nghiệp, sản xuất hay hệ đào tạo nghề lại thiếu sức hút trầm trọng dù khát nhân lực. Hệ quả là thị trường rơi vào trạng thái lệch pha: dư thừa lao động văn phòng nhưng thiếu hụt nghiêm trọng nhân sự kỹ thuật có tay nghề.
Các ngành kỹ thuật, cơ khí, điện công nghiệp luôn trong tình trạng khát thợ (Ảnh: TL)
PGS.TS Trần Thành Nam (Phó Hiệu trưởng tại Trường Đại học Giáo dục trực thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội) từng nhận định rằng bằng cấp chỉ là “tấm vé” khởi đầu, chứ không bảo đảm cho một sự nghiệp bền vững. Yếu tố quyết định vẫn nằm ở năng lực thực tế và kỹ năng mà người học tích lũy được trong quá trình học tập và làm việc.
Thực tế, khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu doanh nghiệp đang ngày càng lớn khi nhiều chương trình học vẫn nặng lý thuyết, thiếu môi trường thực hành và chưa theo kịp tốc độ thay đổi của thị trường lao động. Điều này khiến không ít sinh viên dù sở hữu tấm bằng đại học nhưng vẫn lúng túng khi bước vào môi trường làm việc thực tế.
Khi "thầy" đại trà bị AI thế chỗ
Trong kỷ nguyên AI và tự động hóa, nhiều công việc văn phòng mang tính lặp lại đang dần bị thay thế hoặc thu hẹp đáng kể. Các công cụ trí tuệ nhân tạo hiện nay có thể hỗ trợ xử lý dữ liệu, soạn thảo văn bản, tổng hợp báo cáo hay dịch thuật với tốc độ nhanh hơn con người, đồng thời giảm mạnh chi phí vận hành cho doanh nghiệp.
Thực tế tại nhiều doanh nghiệp cho thấy các vị trí như nhập liệu, trợ lý hành chính cơ bản, biên tập nội dung đơn giản hay một phần công việc marketing vận hành đã được tự động hóa một phần bằng AI. Điều này khiến nhóm lao động chỉ sở hữu kiến thức lý thuyết, thiếu kỹ năng ứng dụng thực tế và thiếu khả năng sử dụng công cụ công nghệ đứng trước nguy cơ bị thay thế hoặc khó cạnh tranh hơn trên thị trường lao động.
Ngược lại, những công việc đòi hỏi khả năng vận hành hệ thống, xử lý sự cố thực tế, kỹ năng kỹ thuật chuyên sâu hoặc tư duy phản ứng nhanh vẫn giữ được tính ổn định cao. Ví dụ như kỹ thuật viên cơ điện tử trong nhà máy, nhân sự vận hành logistics chuỗi cung ứng, hay kỹ thuật viên bảo trì hệ thống tự động hóa. Đây là những vị trí mà AI khó có thể thay thế hoàn toàn vì cần sự kết hợp giữa kỹ thuật, kinh nghiệm thực tế và khả năng xử lý tình huống tại chỗ.
Đơn cử như câu chuyện của Meta – tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới. Trong quá trình tái cấu trúc và đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo, doanh nghiệp này đã tiến hành cắt giảm khoảng 8.000 nhân sự trên toàn cầu, đồng thời tự động hóa nhiều quy trình vận hành nội bộ bằng AI. Song song với việc tinh giản nhân sự, Meta cũng có kế hoạch điều chuyển hơn 7.000 nhân viên sang các dự án AI mới.
Tại Việt Nam, xu hướng tương tự cũng đang diễn ra. Hương Thảo (24 tuổi, cử nhân ngành Ngôn ngữ Anh) cho biết công việc dịch thuật và biên tập nội dung cơ bản tại công ty truyền thông nơi cô làm việc đã bị cắt giảm khoảng 70% sau khi doanh nghiệp áp dụng các công cụ AI như ChatGPT và Claude.
“Trước đây nhóm mình có 5 người phụ trách dịch và biên tập tài liệu. Hiện tại công ty chỉ giữ lại một trưởng nhóm để kiểm tra và chỉnh sửa lại nội dung do AI tạo ra. Những người chỉ làm được dịch thuật cơ bản như mình gần như bị thay thế,” Thảo chia sẻ.
Lời giải cho bài toán “thừa thầy, thiếu thợ”
Để giải quyết triệt để nghịch lý “thừa thầy, thiếu thợ” trong bối cảnh AI bùng nổ, xã hội cần một sự thay đổi mang tính hệ thống thay vì chỉ dừng lại ở những lời khuyên định hướng chọn ngành mang tính bề nổi. Trước hết, đã đến lúc chúng ta phải cởi bỏ tư duy coi đại học là con đường duy nhất dẫn đến thành công và nhìn nhận đúng đắn vai trò của giáo dục nghề nghiệp như một trụ cột cốt lõi. Đó là nơi đào tạo ra lực lượng lao động có kỹ năng thực hành vững vàng, những người có khả năng thích ứng linh hoạt nhất với một thị trường đang bị dịch chuyển mạnh mẽ bởi tự động hóa.
Để làm được điều đó, hệ thống giáo dục phải tăng cường tính linh hoạt, tạo ra các lối đi liên thông thông thoáng giữa học nghề, cao đẳng và đại học dựa trên năng lực lẫn định hướng cá nhân nhằm hạn chế tối đa tình trạng “học sai ngành, làm trái nghề”. Song song với đó, chương trình đào tạo ở mọi cấp bậc cần phải gắn chặt với thực tế thị trường, tăng cường thời lượng thực hành, trang bị kỹ năng số và tư duy công nghệ để người học sẵn sàng nhập cuộc ngay khi ra trường.
Bên cạnh sự thay đổi từ nhà trường, chính lực lượng lao động trình độ cao — những người làm "thầy" — cũng phải chủ động nâng cao kỹ năng và tư duy làm chủ công nghệ. Thay vì nhìn nhận trí tuệ nhân tạo như một mối đe dọa, dân văn phòng cần học cách "cộng tác với AI", biến công nghệ thành trợ lý đắc lực để tối ưu hóa hiệu suất, đồng thời tập trung phát triển các năng lực chuyên sâu mà máy móc không thể chạm tới.
Về phía doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo thông qua việc xây dựng chương trình học và tạo môi trường thực tập, giúp thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu tuyển dụng. Cuối cùng, xã hội cần thay đổi cách nhìn nhận về lao động nghề, khi các ngành kỹ thuật, vận hành và lao động tay nghề cao ngày càng giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế số.
Rõ ràng, việc tháo gỡ nút thắt nhân lực trong kỷ nguyên số đòi hỏi phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, doanh nghiệp và toàn xã hội. Trong đó, hệ thống giáo dục cần tập trung phát triển những năng lực mà AI khó thay thế như tư duy sáng tạo, kỹ năng thực hành và tay nghề chuyên sâu, từ đó nghịch lý “thừa thầy, thiếu thợ” mới có thể từng bước được thu hẹp."
