Để người dân được tham gia trước khi mỏ được cấp phép
Đánh giá cao việc dự thảo luật thể chế hóa chủ trương tăng cường phân cấp, phân quyền, đại biểu Nguyễn Phi Hùng (Đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng) cho rằng, cùng với việc trao thêm thẩm quyền cho địa phương, cần thiết kế những cơ chế cụ thể để bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.
Theo đại biểu, yêu cầu này càng rõ đối với những địa bàn trực tiếp chịu tác động từ hoạt động địa chất, khai thác khoáng sản. Đây là những hoạt động có thể làm biến đổi địa chất, thay đổi dòng chảy, tác động đến môi trường, đất đai, nguồn nước và đời sống sản xuất của cộng đồng dân cư.
Từ thực tế đó, đại biểu Nguyễn Phi Hùng đề nghị bổ sung quy định bắt buộc phải tham vấn cộng đồng trước khi cấp phép khai thác khoáng sản.
Theo đề xuất, chủ đầu tư và cơ quan nhà nước có trách nhiệm công khai thông tin, tổ chức lấy ý kiến của cộng đồng dân cư tại khu vực chịu ảnh hưởng trực tiếp trước khi trình Chủ tịch UBND tỉnh quyết định cấp phép. Cơ chế này, theo đại biểu, cần được thiết kế đồng bộ với Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở và các quy định tương tự trong sửa đổi Luật Khí tượng thủy văn.
Không chỉ được biết và được tham gia ý kiến trước khi dự án khai thác được triển khai, người dân cũng cần có vai trò trong quá trình kết thúc hoạt động của mỏ.
Đại biểu Nguyễn Phi Hùng đặc biệt lưu ý quy trình đóng cửa mỏ tại Điều 83, 84 của dự thảo. Theo đó, thẩm quyền thẩm định, phê duyệt đề án và chấp thuận phương án đóng cửa mỏ được phân cấp cho Chủ tịch UBND cấp tỉnh.
Đại biểu cho rằng, phân cấp là cần thiết nhưng phải bảo đảm việc đóng cửa mỏ thực sự hoàn thành trên thực tế, thay vì chỉ hoàn tất thủ tục trên hồ sơ.
Từ thực tiễn một số mỏ đã hoàn thành thủ tục đóng cửa nhưng tại hiện trường vẫn còn những khu vực nguy hiểm, ô nhiễm chưa được xử lý, đại biểu đề nghị tăng vai trò giám sát của cộng đồng trong khâu này.
Cụ thể, đại biểu kiến nghị đại diện Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã và đại diện cộng đồng dân cư tham gia Ban giám sát đóng cửa mỏ và Hội đồng nghiệm thu kết quả phục hồi môi trường trước khi cấp có thẩm quyền quyết định hoàn thành đóng cửa mỏ.
Đáng chú ý, đại biểu đề nghị gắn trách nhiệm bồi thường với việc gia hạn hoặc điều chỉnh giấy phép khai thác. Theo đó, doanh nghiệp phải hoàn thành đầy đủ nghĩa vụ bồi thường đối với thiệt hại về tài sản, đất đai, nguồn nước của người dân mới được xem xét gia hạn hoặc điều chỉnh giấy phép.
Đây là yêu cầu nhằm bảo đảm quyền lợi của người dân không bị đặt sau lợi ích khai thác và hoạt động sản xuất của doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, từ những tác động của khai thác khoáng sản đối với hạ tầng và môi trường địa phương, đại biểu Nguyễn Phi Hùng đề nghị có cơ chế điều tiết một phần nguồn thu từ hoạt động khai thác trở lại nơi có mỏ.
Theo đề xuất, chủ mỏ phải trích tối thiểu 10% tiền cấp quyền khai thác khoáng sản để điều tiết trực tiếp cho ngân sách cấp xã nơi diễn ra hoạt động khai thác. Khoản kinh phí này được sử dụng cho sửa chữa hạ tầng giao thông, xây dựng các công trình phúc lợi về y tế, giáo dục và phục hồi môi trường sống cho cộng đồng.
Phân quyền phải đi cùng những “hàng rào” kiểm soát
Cũng góp ý về nội dung phân cấp, phân quyền trong sửa đổi Luật Địa chất và Khoáng sản, đại biểu Lê Minh Nam (Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ) đồng tình với việc phân cấp cho Chủ tịch UBND cấp tỉnh thẩm quyền chấp thuận thăm dò, khai thác khoáng sản tại các khu vực hạn chế.
Tuy nhiên, theo đại biểu, khi địa phương được trao thêm quyền quyết định thì cũng cần thiết lập cơ chế giám sát đủ chặt để kiểm soát những rủi ro có thể phát sinh.
Đại biểu lưu ý nguy cơ địa phương chạy theo mục tiêu tăng trưởng ngắn hạn hoặc tăng thu ngân sách mà nới lỏng yêu cầu kiểm soát; nguy cơ thiếu góc nhìn tổng thể về an ninh, quốc phòng ở tầm quốc gia; đồng thời có thể phát sinh tình trạng thiếu cơ chế kiểm soát chéo khi một địa phương vừa ra quyết định vừa thực hiện giám sát.
Từ những vấn đề trên, các ý kiến tại phiên thảo luận hướng tới một yêu cầu: phân cấp trong quản lý khoáng sản không chỉ là chuyển thẩm quyền từ cấp này sang cấp khác, mà phải đồng thời xác lập trách nhiệm, cơ chế giám sát và những giới hạn cần thiết để việc khai thác tài nguyên gắn với bảo vệ môi trường, quyền lợi của người dân và lợi ích lâu dài của địa phương.
