Diễn biến vừa qua cho thấy những giới hạn nhất định của việc sử dụng sức mạnh quân sự, đồng thời đặt ra câu hỏi về xu hướng vận động của môi trường an ninh khu vực và quốc tế trong thời gian tới.
Giới hạn của sức mạnh và sự điều chỉnh chiến lược
Hiện tại, rất khó để đưa ra một dự báo chắc chắn về trạng thái dài hạn của Trung Đông sau khi căng thẳng xoay quanh Iran hạ nhiệt. Liệu một “trật tự mới” có hình thành hay không, và nếu có thì sẽ mang đặc điểm gì, vẫn còn là câu hỏi bỏ ngỏ. Tuy nhiên, việc kịch bản leo thang cực hạn, bao gồm cả những cảnh báo mang tính tận thế, không xảy ra cho phép rút ra một số nhận định quan trọng, không chỉ đối với khu vực mà còn đối với cấu trúc quyền lực toàn cầu.
Thứ nhất, diễn biến vừa qua một lần nữa cho thấy giới hạn thực tế của việc sử dụng sức mạnh quân sự khi lợi ích sống còn chưa bị đe dọa trực tiếp. Mặc dù sở hữu ưu thế vượt trội về công nghệ và năng lực tác chiến, Mỹ đã không thể nhanh chóng đạt được mục tiêu chiến lược trước Iran. Điều này không chỉ phản ánh tính phức tạp của chiến tranh hiện đại, mà còn cho thấy hiệu quả của các chiến lược phòng thủ bất đối xứng.
Trong bối cảnh đó, Washington thực tế chỉ còn hai lựa chọn: hoặc tiếp tục leo thang, hoặc điều chỉnh mục tiêu và chấp nhận một mức độ thỏa hiệp nhất định. Việc không sử dụng các biện pháp cực đoan, đặc biệt là vũ khí hạt nhân, cho thấy giới hạn chính trị và chiến lược của sức mạnh quân sự, ngay cả đối với một cường quốc hàng đầu. Những tuyên bố cứng rắn trước đó, vì vậy, mang nhiều tính răn đe hơn là phản ánh ý chí hành động thực tế.
Sự lựa chọn này cũng làm nổi bật một khác biệt căn bản so với các thời điểm lịch sử như năm 1945. Khi đó, việc sử dụng vũ khí hạt nhân diễn ra trong bối cảnh chiến tranh thế giới đi đến hồi kết và gắn với những tính toán địa chính trị rộng lớn hơn. Trong trường hợp hiện nay, mức độ rủi ro không đạt tới ngưỡng tương tự, khiến các quyết định mang tính cực đoan trở nên kém hợp lý về mặt chiến lược.
Hệ quả trực tiếp là hình ảnh về “cam kết an ninh tuyệt đối” của Mỹ đối với các đối tác và đồng minh bị đặt dấu hỏi. Khi các biện pháp mạnh nhất không được sử dụng ngay cả trong những tình huống căng thẳng cao, các quốc gia phụ thuộc vào ô bảo trợ an ninh của Washington buộc phải đánh giá lại mức độ tin cậy của những cam kết đó. Điều này đặc biệt rõ tại Trung Đông, nơi một số đồng minh đã phải đối mặt với các phản ứng quân sự đáng kể mà không nhận được sự bảo vệ tương xứng.
Tác động của nhận thức này không dừng lại ở khu vực. Tại châu Âu, đặc biệt là các quốc gia nằm gần không gian ảnh hưởng của Nga, niềm tin vào sự bảo đảm an ninh từ bên ngoài cũng có thể bị điều chỉnh. Một khi các cam kết không còn được coi là tuyệt đối, hành vi chiến lược của các quốc gia sẽ thay đổi theo hướng thận trọng hơn, hoặc ngược lại, tự chủ hơn trong việc bảo vệ lợi ích của mình.
Trật tự quốc tế phân mảnh và nguy cơ leo thang kéo dài
Thứ hai, những gì diễn ra cho thấy chính trị quốc tế vẫn đang vận động trong một trạng thái tiềm ẩn nguy cơ xung đột quy mô lớn. Mặc dù kịch bản tồi tệ nhất đã được tránh, xu hướng cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc không hề suy giảm. Ngược lại, nó có thể tiếp tục kéo dài trong một môi trường ngày càng phân mảnh và khó dự đoán.
Một trong những yếu tố quan trọng là cách tiếp cận mang tính thực dụng ngày càng rõ trong chính sách đối ngoại của Mỹ. Các quyết định chiến lược dường như được cân nhắc nhiều hơn trên cơ sở chi phí - lợi ích cụ thể, thay vì những mục tiêu mang tính biểu tượng như uy tín hay vị thế. Điều này lý giải vì sao những tuyên bố cứng rắn có thể song hành với sự sẵn sàng thỏa hiệp trong thực tế.
Cách tiếp cận này tạo ra một hệ quả hai mặt. Một mặt, nó giúp giảm nguy cơ leo thang ngoài tầm kiểm soát, vì các quyết định cực đoan chỉ được xem xét khi lợi ích cốt lõi bị đe dọa trực tiếp. Mặt khác, nó làm suy yếu tính răn đe trong các cam kết an ninh, bởi các đối tác không còn chắc chắn rằng Mỹ sẽ hành động trong mọi tình huống.
Trong bối cảnh đó, các cường quốc khác có xu hướng điều chỉnh chiến lược của mình. Trung Quốc và Nga, chẳng hạn, ngày càng chú trọng đến các lợi ích kinh tế và đầu tư trong quan hệ với Mỹ, đồng thời tận dụng không gian chiến lược mở ra từ sự thận trọng của Washington. Thay vì đối đầu trực diện, cạnh tranh diễn ra theo nhiều tầng nấc, từ kinh tế, công nghệ đến ảnh hưởng khu vực.
Đối với Trung Đông, bất kỳ biến động nào liên quan đến Iran đều có tác động sâu rộng đến thị trường năng lượng toàn cầu. Một kịch bản cực đoan như sự sụp đổ hoàn toàn của Iran sẽ kéo theo những hệ lụy khó lường, không chỉ đối với khu vực mà còn đối với nền kinh tế thế giới. Chính vì vậy, việc tránh leo thang đến mức tối đa không chỉ là lựa chọn chiến lược của Mỹ, mà còn là yêu cầu khách quan của hệ thống quốc tế.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là nguy cơ đã biến mất. Ngược lại, khi các cường quốc liên tục thử nghiệm giới hạn của nhau mà không vượt qua “lằn ranh đỏ”, một trạng thái căng thẳng kéo dài có thể hình thành. Trong trạng thái đó, các cuộc khủng hoảng cục bộ vẫn có thể bùng phát và lan rộng, đặc biệt khi các tính toán sai lầm xảy ra.
Về dài hạn, câu hỏi đặt ra là liệu Mỹ có duy trì được vị thế toàn cầu hiện tại hay không. Nếu sức mạnh tương đối suy giảm hoặc chi phí duy trì vị thế ngày càng tăng, Washington có thể phải đối mặt với những lựa chọn khó khăn hơn. Khi đó, những tình huống mà lợi ích cốt lõi bị đe dọa trực tiếp có thể xuất hiện thường xuyên hơn, làm gia tăng nguy cơ sử dụng các biện pháp mạnh.
Nói cách khác, giai đoạn hiện nay có thể được xem là một thời kỳ chuyển tiếp: nơi các quy tắc cũ chưa hoàn toàn mất đi, nhưng các quy tắc mới cũng chưa định hình rõ ràng. Trong khoảng trống đó, hành vi của các quốc gia mang tính linh hoạt cao hơn, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn.
Có thể khẳng định, những diễn biến gần đây cho thấy sự dịch chuyển sâu sắc của môi trường an ninh quốc tế. Giới hạn của sức mạnh, sự điều chỉnh trong tính toán chiến lược và xu hướng phân mảnh của trật tự toàn cầu đang cùng lúc định hình một bức tranh mới, nơi ổn định không còn là trạng thái mặc định, mà là kết quả của những cân bằng mong manh và luôn biến động.
