Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật, Phó Trưởng ban Nhân Dân điện tử - Báo Nhân Dân cho rằng: “Chúng ta không thể tiếp tục hài lòng ở bất kỳ giai đoạn nào. Mọi tiêu chuẩn đều đang được viết lại. Thế giới của báo chí vận hành bằng một nhịp độ đổi mới chưa từng thấy”.
Khi mô hình kinh doanh cũ sụp đổ
Sự chuyển dịch này không chỉ mang tính kỹ thuật, mà là hệ quả trực tiếp của một cuộc thay đổi mô hình kinh doanh mang tính cấu trúc.
Báo cáo Xu hướng 2025 của WAN-IFRA ghi nhận lần đầu tiên doanh thu báo in toàn cầu giảm xuống dưới 50% tổng doanh thu ngành - cột mốc cho thấy sự sụp đổ của mô hình truyền thống vốn tồn tại nhiều thập niên.
Ngay cả những tờ báo phát hành triệu bản mỗi ngày như Asahi Shimbun cũng phải đầu tư mạnh vào các dự án số. Những tòa soạn từng sống bằng lượng truy cập khổng lồ như Daily Mail hay Bild vốn xem việc thu phí là điều 'không tưởng' nay cũng phải triển khai mô hình Freemium để tự cứu mình.
Trong khi đó, AI đang trở thành yếu tố gây xói mòn lượng truy cập. Khi người dùng đặt câu hỏi và nhận ngay câu trả lời từ các công cụ AI, họ không cần nhấp vào nguồn tin báo chí. “Lượng truy cập không mất một cách tự nhiên. Nó đang bị chia sẻ với các thực thể mới, và báo chí buộc phải tìm lại giá trị khác biệt của mình”, ông Hoàng Nhật nhận định.
Tái cấu trúc tòa soạn: Không còn chỗ cho mô hình 'ống khói'
Áp lực ấy khiến nhiều tòa soạn trên thế giới lựa chọn con đường duy nhất: tái cấu trúc. Không còn mô hình làm việc kiểu 'ống khói': biên tập tách biệt công nghệ, quảng cáo, sản phẩm. Thay vào đó là mô hình liên chức năng, nơi các bộ phận cùng vận hành trong một quy trình chung, xoay quanh mục tiêu phục vụ độc giả.
Ông Nhật dẫn chứng kinh nghiệm từ Bonnier News ở Thụy Điển cho thấy việc tổ chức lại tòa soạn theo hướng liên chức năng không chỉ cải thiện chất lượng nội dung, mà còn tăng trưởng rõ rệt lợi nhuận. Nhiều tòa soạn Bắc Âu và Anh quốc giảm đáng kể lượng công việc dành cho báo in, chuyển nguồn lực sang phát triển sản phẩm số, dữ liệu và báo chí điều tra.
Ông cũng đưa ra ví dụ tại Slovakia, tờ Denník N thậm chí cho phóng viên theo dõi trực tiếp tác động từng bài viết đối với lượng thuê bao mới. “Khi phóng viên hiểu được giá trị kinh tế của nội dung, chất lượng bài viết tự nhiên được nâng lên”, ông Nhật nói.
Quản lý sản phẩm, nhân vật mới trung tâm quyền lực tòa soạn
Giữa tất cả những chuyển dịch ấy, một vị trí đang trỗi dậy như "nhân vật mới quyền lực": Product Manager (PM) – Quản lý sản phẩm. Nếu như trước đây tòa soạn đặt biên tập làm trung tâm thì nay, nội dung và sản phẩm trở thành hai mặt gắn liền, không thể tách rời.
Jodie Hopperton, Trưởng nhóm Sáng kiến Tòa soạn của INMA, đánh giá: “Khi nội dung trở nên đa phương thức, vấn đề không còn là câu chuyện được kể bằng gì, mà là định dạng nào phù hợp nhất với người dùng”.
PM chính là người định hình trải nghiệm đó, từ chiến lược nội dung số đến việc thử nghiệm các tính năng AI, từ thiết kế giao diện đến kiến tạo lộ trình sản phẩm. Kat Down Mulder, cựu Giám đốc Sản phẩm kiêm Tổng Biên tập The Washington Post, từng nhấn mạnh: “Một bài báo hay vẫn có thể thất bại nếu trải nghiệm người dùng tệ”.
Ở những tòa soạn tiên phong, sự kết hợp giữa tư duy sản phẩm, đổi mới công nghệ và chiến lược nội dung dựa trên dữ liệu đang tạo ra bước nhảy vọt. Stuff (New Zealand) tách hai mô hình kinh doanh để tối ưu hóa doanh thu; Amedia (Na Uy) cá nhân hóa nội dung dựa trên hệ thống ALT; Ekstra Bladet (Đan Mạch) dùng AI tăng mạnh doanh thu thuê bao.
Nhìn nhận về điều đó, ông Nguyễn Hoàng Nhật cho hay: “Tất cả đều cho thấy một điều: báo chí sẽ không thể tồn tại nếu thiếu tư duy sản phẩm”.
Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật cho rằng thách thức hiện nay không chỉ là kỹ thuật hay mô hình vận hành, mà là cách báo chí hiểu chính mình. “Cơ quan báo chí sẽ không thể tiến xa nếu tiếp cận công nghệ và độc giả bằng sự ngẫu hứng. Đây phải là tiến trình khoa học, nghiêm túc và liên tục”.
Theo ông, tương lai báo chí sẽ thuộc về những tòa soạn biết xây dựng mối quan hệ trực tiếp với độc giả, phát triển sản phẩm số đáng tin cậy, minh bạch và liên tục đổi mới. “Chuyển đổi không phải là đích đến. Nó là trạng thái vận hành liên tục của một tòa soạn hiện đại”.
