Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng phải bắt đầu từ việc giữ được vai trò chủ lực trong dòng chảy thông tin của xã hội
Trong nhiều thập niên, báo chí chính thống gần như nắm giữ vai trò trung tâm trong việc cung cấp thông tin và định hướng dư luận xã hội. Tuy nhiên, sự bùng nổ của mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng số xuyên biên giới đang làm thay đổi căn bản cấu trúc của không gian truyền thông.
Ngày nay, thông tin không còn được sản xuất và lan truyền theo mô hình một chiều. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, bất kỳ ai cũng có thể trở thành người sáng tạo nội dung. Một đoạn video ngắn, một dòng trạng thái hay một sản phẩm do AI tạo ra có thể tiếp cận hàng triệu người chỉ trong vài giờ đồng hồ. Trong khi đó, những thông tin được kiểm chứng kỹ lưỡng bởi báo chí nhiều khi lại phải cạnh tranh quyết liệt để giành lấy sự chú ý của công chúng.
Chính sự thay đổi ấy khiến câu chuyện bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng không còn là nhiệm vụ tuyên truyền theo nghĩa truyền thống. Đây đã trở thành vấn đề gắn trực tiếp với chủ quyền quốc gia, với khả năng giữ vững niềm tin xã hội và năng lực dẫn dắt dư luận trong kỷ nguyên số.
PGS.TS. Trần Quang Diệu, Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng và các định hướng lớn của Tổng Bí thư Tô Lâm đều nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa, đồng thời xác định không gian mạng là một “không gian tác chiến mới”.
Theo ông, trong bối cảnh đó, Báo chí Cách mạng không chỉ là công cụ truyền thông mà phải đảm nhận vai trò tuyến đầu trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. “Báo chí phải chủ động tham gia tác chiến trên không gian số chính là bước đi tiên phong bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa”, PGS.TS. Trần Quang Diệu nhấn mạnh. Điều đáng chú ý là ông không nhìn báo chí đơn thuần như một chủ thể sản xuất tin bài. Trong cách tiếp cận của ông, báo chí còn là lực lượng quan trọng trong việc xây dựng “thế trận lòng dân” trên không gian mạng.
Theo PGS.TS. Trần Quang Diệu, báo chí cần thực hiện sứ mệnh định hướng dư luận, lan tỏa giá trị văn hóa và khát vọng phát triển đất nước; đồng thời giúp người dân nâng cao sức đề kháng trước tin giả, thông tin xấu độc và các chiến dịch thao túng nhận thức đang ngày càng tinh vi dưới tác động của AI. “Nhờ đó, mỗi công dân sẽ tự giác trở thành một chiến sĩ an ninh mạng, chủ động bảo vệ chủ quyền thông tin quốc gia, tạo nên thế trận phòng thủ liên hoàn trên không gian số”, ông nói.
Nhìn từ góc độ đó, câu chuyện chuyển đổi số báo chí thực chất không chỉ là chuyện công nghệ. Điều đang diễn ra trên không gian mạng hôm nay không đơn thuần là cuộc cạnh tranh về tốc độ đưa tin hay số lượng người tiếp cận. Sâu xa hơn, đó là cuộc cạnh tranh giành quyền dẫn dắt nhận thức xã hội. Ai nắm được khả năng định hướng dòng chảy thông tin, người đó sẽ có lợi thế trong việc hình thành nhận thức cộng đồng, củng cố niềm tin xã hội và bảo vệ những giá trị cốt lõi của quốc gia.
Mỗi ngày, hàng tỷ thông tin được tạo ra và lan truyền qua các nền tảng số. Thuật toán của các mạng xã hội xuyên biên giới có thể quyết định người dùng nhìn thấy điều gì, tin vào điều gì và phản ứng như thế nào trước các sự kiện xã hội. Trong bối cảnh đó, nếu báo chí chính thống không đủ năng lực hiện diện, kết nối và dẫn dắt trên môi trường số, thì khoảng trống nhận thức rất dễ bị lấp đầy bởi tin giả, thông tin sai lệch hoặc các chiến dịch thao túng dư luận.
Đó cũng là lý do nhiều chuyên gia cho rằng bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng trước hết phải bắt đầu từ việc giữ được vai trò chủ lực trong dòng chảy thông tin của xã hội.
Cần chuyển sang tư duy xây dựng một hệ sinh thái số báo chí quốc gia
Theo PGS.TS. Trần Quang Diệu, một trong những hạn chế lớn hiện nay là nhiều nơi vẫn đồng nhất chuyển đổi số với việc đưa nội dung báo chí lên môi trường mạng. “Việc chỉ dừng lại ở số hóa tác phẩm báo chí đơn thuần là tư duy cũ, thụ động và không còn phù hợp”, ông nhận định.
PGS.TS. Trần Quang Diệu phân tích rằng, số hóa tác phẩm thực chất chỉ là chuyển đổi định dạng từ sản phẩm vật lý sang sản phẩm điện tử. Cách làm này chưa đủ sức cạnh tranh với các nền tảng số xuyên biên giới đang sở hữu những thuật toán phân phối nội dung cực kỳ mạnh mẽ.
Nếu chỉ dừng ở đó, báo chí chính thống sẽ dần mất khả năng tiếp cận công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Và khi khoảng trống thông tin xuất hiện, tin giả, thông tin sai lệch, những luận điệu xuyên tạc sẽ có cơ hội lấp đầy khoảng trống ấy.
Bởi vậy, theo PGS.TS. Trần Quang Diệu, báo chí cần chuyển sang tư duy xây dựng một hệ sinh thái số báo chí quốc gia. Đó không phải là một phần mềm hay một nền tảng đơn lẻ, mà là sự kết nối đồng bộ giữa hạ tầng công nghệ, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, nền tảng phân phối và cộng đồng công chúng. Trong hệ sinh thái đó, các cơ quan báo chí không hoạt động riêng lẻ mà liên kết với nhau thành một mặt trận thông tin thống nhất; có khả năng thấu hiểu hành vi độc giả, dự báo xu hướng và chủ động đưa thông tin chính thống tới đúng đối tượng, đúng thời điểm.
“Việc kiến tạo hệ sinh thái báo chí số quốc gia không chỉ giúp báo chí cách mạng Việt Nam tự chủ về công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh mà còn là công cụ sắc bén để giành lại quyền làm chủ không gian mạng”, PGS.TS. Trần Quang Diệu khẳng định.
Muốn làm chủ dòng chảy thông tin phải bắt đầu từ dữ liệu
Trong kỷ nguyên số, dữ liệu đang trở thành một loại tài nguyên đặc biệt. Nếu trước đây sức mạnh của báo chí được đo bằng số lượng phát hành hay phạm vi phát sóng, thì ngày nay năng lực cạnh tranh của một cơ quan báo chí còn được quyết định bởi khả năng quản trị, khai thác và làm chủ dữ liệu.
Theo ông Bùi Trung Hiếu, chuyên gia công nghệ thông tin của Công ty TNHH Giải pháp phần mềm MFITE, đây cũng là nền tảng cốt lõi của chuyển đổi số báo chí. Muốn làm chủ dòng chảy thông tin, trước hết phải làm chủ dữ liệu. Muốn ứng dụng hiệu quả trí tuệ nhân tạo, trước hết phải xây dựng được hệ thống dữ liệu được tổ chức, kết nối và quản trị bài bản.
Ông Hiếu cho rằng, báo điện tử thực chất đã là hạt nhân của quá trình chuyển đổi số. Điều các cơ quan báo chí cần hiện nay không phải là xây thêm thật nhiều nền tảng mới, mà là kết nối những gì đang rời rạc thành một chỉnh thể thống nhất. Theo ông Hiếu, một trong những sai lầm phổ biến hiện nay là đồng nhất chuyển đổi số với việc đầu tư thêm thật nhiều phần mềm hay nền tảng mới. Thực tế, nhiều cơ quan báo chí đã sở hữu không ít hệ thống phục vụ sản xuất nội dung nhưng lại thiếu khả năng kết nối dữ liệu và vận hành đồng bộ. Vì vậy, bài toán quan trọng không nằm ở việc xây thêm bao nhiêu công nghệ mới mà ở khả năng tích hợp và khai thác hiệu quả những nguồn lực đã có.
“Từ bài viết, hình ảnh, video, dữ liệu độc giả cho tới các sản phẩm phái sinh đều cần được quản lý trong cùng một hệ thống. Khi dữ liệu được kết nối xuyên suốt thì các công cụ AI mới thực sự phát huy hiệu quả trong phân tích xu hướng, hỗ trợ sản xuất nội dung và điều hành tòa soạn”, ông Hiếu phân tích.
Nhìn từ thực tiễn vận hành của nhiều cơ quan báo chí hiện nay, nhận định này không phải không có cơ sở. Không ít tòa soạn đã đầu tư nhiều phần mềm khác nhau nhưng dữ liệu vẫn nằm phân tán ở nhiều hệ thống. Mỗi bộ phận vận hành theo một quy trình riêng khiến việc khai thác dữ liệu độc giả, phân tích hành vi tiếp nhận thông tin hay đánh giá hiệu quả nội dung còn gặp nhiều hạn chế.
Ông Hiếu đánh giá, muốn nâng cao năng lực cạnh tranh trên môi trường số thì trước hết phải xây dựng được một nền tảng dữ liệu tập trung. Khi đó, tòa soạn không chỉ biết mình đang sản xuất gì mà còn hiểu công chúng đang quan tâm điều gì, đang tiếp nhận thông tin ra sao và cần thay đổi như thế nào để gia tăng sức lan tỏa.
Một điểm đáng chú ý khác được ông Bùi Trung Hiếu nhấn mạnh là sự phân định vai trò giữa báo chí và doanh nghiệp công nghệ. “Cơ quan báo chí phải là chủ thể sở hữu dữ liệu và làm chủ quy trình nghiệp vụ. Doanh nghiệp công nghệ cung cấp công cụ, giải pháp và tư vấn kỹ thuật. Khi trách nhiệm được xác định rõ ràng sẽ hình thành một môi trường hợp tác mở, tránh phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất”, ông nói.
Cách tiếp cận này không chỉ giúp các cơ quan báo chí chủ động hơn trong quá trình chuyển đổi số mà còn tạo điều kiện để các doanh nghiệp công nghệ trong nước phát huy thế mạnh ở từng lĩnh vực chuyên sâu, từ đó hình thành một hệ sinh thái công nghệ báo chí mang bản sắc Việt Nam. Nhưng dù công nghệ phát triển đến đâu, nguyên tắc quan trọng nhất vẫn là bảo đảm an toàn thông tin. “Chưa bảo đảm an toàn, an ninh thì kiên quyết chưa đưa vào sử dụng”, ông Hiếu nhấn mạnh.
Theo ông Hiếu, trong cuộc cạnh tranh thông tin hiện nay, một mình con người là không đủ. Các công cụ AI và dữ liệu lớn cần được sử dụng để phát hiện xu hướng, hỗ trợ phân tích hành vi công chúng, cảnh báo sớm các luồng thông tin bất thường và tối ưu hóa quy trình sản xuất nội dung. Đây cũng là điều kiện để báo chí chính thống có thể phản ứng nhanh hơn trước tin giả và các chiến dịch thao túng thông tin trên không gian mạng.
Báo chí phải nói bằng ngôn ngữ mà công chúng sẵn sàng lắng nghe, kể những câu chuyện khiến công chúng muốn tiếp tục đồng hành
Những ngày phát hành phụ san đặc biệt kỷ niệm 70 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ hay 80 năm Quốc khánh của Báo Nhân Dân, hình ảnh hàng nghìn người xếp hàng từ sáng sớm để nhận báo đã tạo nên một hiện tượng hiếm thấy trong đời sống báo chí. Nhiều người ngạc nhiên khi một sản phẩm báo in lại có thể thu hút sự quan tâm lớn đến vậy trong thời đại mạng xã hội và video ngắn lên ngôi. Nhưng với những người trực tiếp thực hiện, thành công ấy không đến từ hiệu ứng nhất thời hay vài ứng dụng công nghệ mới được bổ sung trên mặt báo.
Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật, Phó Trưởng Ban Nhân Dân điện tử cho biết, điều mà ê-kíp trăn trở suốt quá trình thực hiện không phải là nên dùng công nghệ gì, mà là làm thế nào để người trẻ dừng lại trước một sản phẩm báo chí chính thống giữa vô vàn nội dung đang lướt qua màn hình điện thoại mỗi ngày.
Theo anh Hoàng Nhật, nhiều năm trước, người làm báo thường tin rằng chỉ cần nội dung đúng, đủ và chính xác là có thể thuyết phục công chúng. Nhưng trong môi trường truyền thông số, điều đó không còn đủ nữa. “Để tuyên truyền cho giới trẻ về những chính sách, nghị quyết của Đảng và Nhà nước mà lại sử dụng những bài báo dài 4.000 - 5.000 chữ thì chắc chắn không thể đạt được hiệu quả như mong muốn”, anh chia sẻ.
Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật cho rằng, thế hệ công dân số ngày nay lớn lên cùng điện thoại thông minh, mạng xã hội và video ngắn. Họ vẫn có thể quan tâm tới một tờ báo in, nhưng chỉ khi tờ báo ấy mở ra được những trải nghiệm mới. Đó là lý do các phụ san đặc biệt không được thiết kế như những sản phẩm in truyền thống, mà được kết nối với không gian số thông qua mã QR, podcast, video, thực tế ảo tăng cường và nhiều lớp nội dung tương tác khác. “Người trẻ phải khám phá được những điều bất ngờ trên mỗi tờ phụ san. Và không thể dùng chung một công thức cho mọi chiến dịch truyền thông”, anh đánh giá.
Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật kể rằng, để hoàn thiện các phụ san đặc biệt, phóng viên, biên tập viên, họa sĩ, kỹ sư công nghệ và lập trình viên gần như phải làm việc cùng nhau trong nhiều tháng liền. “Có những chi tiết phải chỉnh sửa tới 5-7 lần. Có những tư liệu phải đối chiếu với bảo tàng, các nhà nghiên cứu và nhân chứng lịch sử. Công nghệ có thể tạo ra trải nghiệm mới, nhưng công nghệ không được phép làm sai lệch lịch sử”, anh tâm sự.
Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật dẫn lại một chi tiết được nhiều nhà nghiên cứu đánh giá cao trong phụ san 80 năm Quốc khánh. Hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập được tái hiện với bộ vest thay vì áo đại cán như nhiều tranh minh họa về sau. Chi tiết tưởng nhỏ ấy được nhóm thực hiện lựa chọn sau quá trình đối chiếu nhiều nguồn tư liệu lịch sử và hình ảnh gốc. Theo anh, chính những công việc âm thầm phía sau đó mới là điều quyết định giá trị của sản phẩm báo chí số. Công nghệ chỉ là công cụ. Điều làm nên sức sống của một tác phẩm vẫn là sự thật, độ tin cậy và khả năng chạm tới cảm xúc của công chúng.
“Nếu trước đây báo chí cạnh tranh bằng tốc độ thì hôm nay báo chí phải cạnh tranh bằng khả năng thấu hiểu công chúng. Muốn bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng, trước hết phải hiện diện ở nơi công chúng đang hiện diện, phải nói bằng ngôn ngữ mà công chúng sẵn sàng lắng nghe và phải kể những câu chuyện khiến công chúng muốn tiếp tục đồng hành”, nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật chia sẻ.
Đó cũng là lý do ngày càng nhiều người cho rằng cuộc cạnh tranh trên không gian mạng suy cho cùng không phải là cuộc đua về công nghệ. Và báo chí chỉ có thể giữ được vai trò ấy khi hiểu công chúng của mình hơn bất kỳ nền tảng nào khác.
Giữ vững chủ quyền số từ niềm tin của người dân
Từ câu chuyện chuyển đổi số của các cơ quan báo chí có thể thấy, bảo vệ chủ quyền số không bắt đầu từ chính năng lực làm chủ dữ liệu, làm chủ nền tảng và làm chủ dòng chảy thông tin, chứ không phải từ những khái niệm công nghệ xa vời. Khi báo chí chính thống giữ được vai trò dẫn dắt trên không gian mạng, đó không chỉ là thành công của một ngành nghề, mà còn là một phần của năng lực bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và giữ vững chủ quyền quốc gia trong môi trường số.
Nhìn từ thực tế của báo chí hiện nay có thể khẳng định, chuyển đổi số không đơn thuần là thay đổi công nghệ hay phương thức sản xuất nội dung, mà là quá trình tái định vị vai trò của báo chí trong môi trường truyền thông mới. Khi các nền tảng xuyên biên giới ngày càng chi phối dòng chảy thông tin, năng lực làm chủ dữ liệu, làm chủ công nghệ và làm chủ quan hệ với công chúng đang trở thành điều kiện để báo chí giữ vững vai trò định hướng xã hội và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng.
Tinh thần ấy chính là điều Chỉ thị 57-CT/TW đặt ra khi yêu cầu xây dựng không gian số an toàn, lành mạnh, phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số gắn với bảo đảm quốc phòng, an ninh quốc gia. Trong bối cảnh không gian mạng đã trở thành một mặt trận chiến lược mới, bảo vệ chủ quyền số không còn là nhiệm vụ riêng của lực lượng chuyên trách hay ngành công nghệ, mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp, các cơ quan báo chí và mỗi công dân.
Một quốc gia khó có thể giữ vững vị thế nếu dữ liệu phụ thuộc vào người khác, công nghệ phụ thuộc vào người khác và dòng chảy thông tin bị chi phối bởi người khác. Vì vậy, giữ vững chủ quyền số không chỉ là yêu cầu của an ninh quốc gia, mà còn là điều kiện để bảo vệ quyền tự quyết, bảo vệ con đường phát triển mà dân tộc đã lựa chọn. Đây cũng là nền tảng để Việt Nam bước vào kỷ nguyên phát triển mới với tâm thế chủ động, tự tin và làm chủ vận mệnh của mình.
Trong cuộc cạnh tranh thông tin hiện nay, một mình con người là không đủ. Các công cụ AI và dữ liệu lớn cần được sử dụng để phát hiện xu hướng, hỗ trợ phân tích hành vi công chúng, cảnh báo sớm các luồng thông tin bất thường và tối ưu hóa quy trình sản xuất nội dung. Đây cũng là điều kiện để báo chí chính thống có thể phản ứng nhanh hơn trước tin giả và các chiến dịch thao túng thông tin trên không gian mạng.
