Trước khi ChatGPT trở thành hiện tượng toàn cầu vào năm 2022, nhiều người tin rằng trí tuệ nhân tạo sẽ giúp nhà báo thoát khỏi những công việc lặp lại, dành nhiều thời gian hơn cho các điều “có ý nghĩa”.
Đó từng là luận điểm chủ đạo của giới công nghệ. Năm 2019, Hugh Westbrook - khi đó là chủ sở hữu sản phẩm cấp cao của Sky News - nói rằng AI sẽ giảm bớt sự nhàm chán, hỗ trợ nhận diện hình ảnh (xác định danh tính nhân vật hoặc địa điểm trong khung cảnh), tự động hóa phụ đề và xử lý dữ liệu, từ đó tiết kiệm thời gian đáng kể cho nhà báo.
ChatGPT xuất hiện và biến lời hứa thành điều mà ít ai lường trước. Chưa đầy vài phút, ai cũng có thể tạo văn bản, ảnh hay nhạc. Chất lượng sản phẩm phụ thuộc vào trí tưởng tượng, độ chính xác của lệnh và việc có dùng bản trả phí hay không.
Trong các sự kiện báo chí, quan điểm “AI tiết kiệm thời gian” nhanh chóng lặp đi lặp lại: Reuters nói về bước chỉnh sửa đầu tiên nhanh hơn, The Sun tối ưu hóa phiên âm và dịch thuật, còn Newsquest thì muốn dùng AI để tự động soạn và gửi các yêu cầu xin thông tin từ cơ quan nhà nước.
Nhưng dữ liệu mới lại kể một câu chuyện khác. Một nghiên cứu của Viện Reuters khảo sát khoảng 1.000 nhà báo ở Anh cho thấy một nửa đã dùng AI, trong khi 1/6 chưa từng sử dụng. Nghiên cứu phân tích vai trò, mức độ e ngại, loại nhiệm vụ dùng AI và hệ thống nội bộ của các tòa soạn.
Phát hiện quan trọng nhất của khảo sát là những người sử dụng AI thường xuyên lại cảm thấy họ làm quá nhiều công việc cấp thấp và ít hài lòng hơn với thời gian dành cho nhiệm vụ sáng tạo.
Tại sao lại như vậy? Theo giáo sư Neil Thurman (City, University of London và LMU Munich), có hai khả năng. Hoặc AI tạo ra thêm những việc nhàm chán như làm sạch dữ liệu, viết lời nhắc, kiểm tra lại lỗi. Hoặc những người vốn đã bị quá tải việc vặt tìm đến AI nhiều hơn với hy vọng giảm tải. Và genAI, trong thực tế, nhiều lúc không hợp tác khi đọc nhầm tài liệu, mắc lỗi suy luận, hoặc cần giám sát liên tục.
Điểm đáng chú ý khác là những ai chuyên làm các nhiệm vụ “AI cấp thấp” lại càng có xu hướng tiếp tục sử dụng AI. Các vị trí “được hỗ trợ bởi AI” này chịu trách nhiệm những công việc chi tiết như viết lại thông cáo, hay kiểm tra lại trích dẫn và dữ kiện. Nhóm phóng viên khác vì thế có thể tập trung vào sản xuất nội dung gốc. Bởi vậy, Newsquest cho rằng nếu không có chiến lược rõ ràng, việc triển khai AI dễ tạo thêm việc làm lặp lại thay vì giảm tải tổng thể.
Thách thức lớn nhất nằm ở quản trị. Andrew Grill, chuyên gia nghiên cứu xu hướng tương lai, cảnh báo rằng nhiều doanh nghiệp triển khai AI quá nhanh mà không có chiến lược, dẫn tới mệt mỏi khi công cụ hoạt động không đúng như kỳ vọng. Ông kể về một công ty luật đầu tư mạnh vào công cụ nội bộ nhưng bị bỏ xó vì “làm tay nhanh hơn”. Theo Grill, 95% dự án AI thất bại vì thiếu hỗ trợ từ lãnh đạo, quy trình không linh hoạt và không dám triển khai đồng bộ.
Những phát hiện này cho thấy điều tưởng như nghịch lý: AI chỉ thực sự tiết kiệm thời gian khi tòa soạn biết phân vai, biết giới hạn và biết áp dụng một cách có mục tiêu. Nếu không, lời hứa “giải phóng” nhà báo rất dễ biến thành gánh nặng mới.
