Kho dữ liệu báo chí - nền tảng để AI hiểu đúng về Việt Nam
Trong kỷ nguyên AI, dữ liệu không chỉ là nguồn nguyên liệu để các hệ thống công nghệ học hỏi, mà còn trở thành nền tảng định hình nhận thức về một quốc gia. Bàn về việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa trong bối cảnh mới, ông Nguyễn Văn Khoa, Tổng Giám đốc FPT, cho rằng chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa cần được nhìn nhận là quá trình làm chủ dữ liệu và tri thức.
Theo ông, khi lượng dữ liệu tiếng Việt trên không gian số vẫn còn hạn chế, các hệ thống AI có nguy cơ hiểu chưa đầy đủ, thậm chí hiểu sai về lịch sử, văn hóa và đời sống Việt Nam. Thực tế, phần lớn các mô hình AI hiện nay được huấn luyện trên nguồn dữ liệu tiếng Anh và các ngôn ngữ phổ biến khác, trong khi dữ liệu tiếng Việt vẫn thiếu cả về quy mô lẫn chiều sâu.
Người gác cổng văn hóa: Báo chí gìn giữ bản sắc, kiến tạo đời sống văn hóa
Báo chí dẫn dắt công chúng, kết nối nguồn lực phát triển công nghiệp văn hóa
Lưu giữ, tiếp nối ký ức văn hóa từ dữ liệu báo chí
Báo chí đồng hành cùng phát triển văn hóa: "Xây" giá trị, "chống" lệch chuẩn
Để minh họa, ông Nguyễn Văn Khoa dẫn ví dụ về việc đặt câu hỏi cho AI liên quan đến một làng nghề truyền thống của Việt Nam. Hệ thống có thể đưa ra câu trả lời khá đầy đủ, nhưng phần lớn nguồn tham chiếu lại đến từ các bài viết du lịch hoặc tài liệu do người nước ngoài xây dựng.
"Nếu dữ liệu về Việt Nam chủ yếu do người khác kể lại, chúng ta sẽ đứng trước bài toán rất lớn về chủ quyền dữ liệu và chủ quyền văn hóa trên môi trường số", ông nói.
Ông nhấn mạnh, đây không còn là câu chuyện của riêng ngành công nghệ mà đã trở thành vấn đề gắn với năng lực tự kể câu chuyện của dân tộc trong kỷ nguyên số. Để AI hiểu đúng về Việt Nam, điều kiện tiên quyết là phải xây dựng được nguồn dữ liệu phong phú, chính xác và phản ánh đầy đủ ngôn ngữ, lịch sử, văn hóa cũng như đời sống xã hội của đất nước.
"Trong bức tranh đó, báo chí giữ một vị trí đặc biệt, và gần như không thể thay thế", ông Khoa nhận định. Sau nhiều thập kỷ phát triển, các cơ quan báo chí đã tích lũy khối lượng dữ liệu tiếng Việt đồ sộ, từ tư liệu lịch sử, phóng sự, điều tra, ghi chép hiện trường đến những nội dung phản ánh mọi mặt đời sống đất nước qua từng giai đoạn.
"Đây không chỉ là nguồn thông tin có độ tin cậy cao, mà còn là một 'kho ngữ liệu' quý giá để các hệ thống AI có thể học, hiểu và tái hiện đúng về con người, văn hóa và xã hội Việt Nam", ông cho hay.
Theo Tổng Giám đốc FPT, nếu các kho dữ liệu của báo chí, thư viện, bảo tàng và các cơ quan lưu trữ được số hóa, kết nối và khai thác có kiểm soát, Việt Nam sẽ từng bước hình thành một nền tảng dữ liệu đủ mạnh để các hệ thống AI hiểu đúng về đất nước bằng chính tiếng Việt.
Công nghệ - "chất xúc tác" của công nghiệp văn hóa
Nếu dữ liệu giúp AI hiểu đúng hơn về Việt Nam, thì ở một góc độ khác, công nghệ còn mở ra cơ hội để các giá trị văn hóa vượt ra khỏi phạm vi bảo tồn, trở thành nguồn lực của nền kinh tế sáng tạo.
Ông Nguyễn Văn Khoa cho rằng trong kỷ nguyên số, công nghệ không làm thay đổi hay thay thế văn hóa mà đóng vai trò như một "chất xúc tác", giúp các giá trị văn hóa lan tỏa nhanh hơn, rộng hơn và đến đúng đối tượng hơn.
"Nếu trước đây thành công của một sản phẩm văn hóa chủ yếu phụ thuộc vào chất lượng nội dung và quy mô đầu tư sản xuất, thì ngày nay, năng lực truyền thông và phân phối trên các nền tảng số cũng trở thành yếu tố quyết định khả năng tiếp cận công chúng", ông cho biết.
Để minh chứng, ông dẫn câu chuyện về bộ phim "Đào, Phở và Piano". Được sản xuất theo đặt hàng của Nhà nước bằng nguồn ngân sách nhưng hầu như không đầu tư nhiều cho hoạt động quảng bá, bộ phim vẫn đạt doanh thu hơn 23 tỷ đồng sau sáu tháng phát hành.
"Kết quả đó cho thấy khi nội dung chất lượng được kết nối với các phương thức truyền thông và phân phối hiện đại, giá trị văn hóa hoàn toàn có thể lan tỏa rộng rãi và tạo ra hiệu quả kinh tế", ông chia sẻ.
Tuy nhiên, theo Tổng Giám đốc FPT, điều Việt Nam còn thiếu hiện nay không chỉ là công nghệ mà là cách tổ chức, khai thác và vận hành các giá trị văn hóa trong môi trường số.
"Nhiều năm qua chúng ta luôn nói văn hóa là vốn quý, nhưng trong thời đại số, vốn quý ấy chỉ thực sự phát huy giá trị khi được chuyển hóa thành dữ liệu, nội dung và trải nghiệm số", ông nói.
Theo ông, công nghệ sẽ giúp biến các giá trị văn hóa, không gian sáng tạo và trải nghiệm nghệ thuật thành những sản phẩm có khả năng thương mại hóa, mở rộng thị trường và tạo ra giá trị kinh tế. Quan trọng hơn, điều đó giúp văn hóa vừa được bảo tồn, vừa tiếp tục phát triển để đáp ứng nhu cầu của công chúng trong thời đại số.
Dù vậy, ông cũng lưu ý chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa không thể chỉ dừng lại ở việc xây dựng các ứng dụng hay nền tảng mang tính hình thức.
"Đừng làm một ứng dụng văn hóa mà không có người vận hành, không có nội dung và không có hệ sinh thái để nuôi dưỡng nó", ông Khoa cảnh báo.
Ông ví việc phát triển công nghệ giống như "trồng cây", cần được đầu tư dài hạn, vận hành liên tục và không ngừng cập nhật. Mỗi địa phương cũng cần phát triển công nghiệp văn hóa dựa trên bản sắc và lợi thế riêng, thay vì chạy theo những mô hình rập khuôn hoặc kỳ vọng một giải pháp công nghệ có thể giải quyết mọi vấn đề.
"Điều quan trọng nhất không phải là có bao nhiêu nền tảng hay ứng dụng, mà là chúng ta kể câu chuyện văn hóa Việt Nam như thế nào trong môi trường số và có đủ kiên trì để đồng hành cùng nó hay không", ông nhấn mạnh.
Theo ông, công nghệ nên đóng vai trò hạ tầng hỗ trợ người làm nội dung và ngành công nghiệp văn hóa, thay vì thay thế họ. Hiện nay, nhiều công cụ AI đã có thể hỗ trợ các tòa soạn tóm tắt tài liệu, xử lý dữ liệu và tối ưu quy trình sản xuất nội dung, qua đó giúp người làm báo và các nhà sáng tạo tập trung hơn vào chiều sâu nội dung và giá trị văn hóa.
Tổng Giám đốc FPT cho rằng điều quan trọng không phải là thuyết phục người Việt yêu văn hóa Việt, mà là tạo ra đủ nhiều sản phẩm, nội dung và trải nghiệm văn hóa chất lượng để công chúng tự nguyện lựa chọn và gắn bó.
"Khi văn hóa được kể bằng ngôn ngữ của thời đại số, được hỗ trợ bởi công nghệ và được đầu tư đúng hướng, những giá trị Việt Nam sẽ có thêm cơ hội lan tỏa mạnh mẽ trong nước cũng như trên trường quốc tế", ông chia sẻ.
