Giá trị của báo chí không chỉ nằm ở khả năng phản ánh hiện thực của từng thời điểm, mà còn ở việc tích lũy và lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa của xã hội. Trong kỷ nguyên số, những tư liệu ấy mang thêm một ý nghĩa mới: khi được số hóa, chuẩn hóa và khai thác hiệu quả, chúng không chỉ là tài sản của các tòa soạn mà còn trở thành nguồn tài nguyên tri thức phục vụ phát triển văn hóa, công nghệ và góp phần nâng cao sức mạnh mềm quốc gia.
"Dữ liệu báo chí không chỉ đơn thuần là tập hợp các thông tin thời sự đã qua, mà nếu được hệ thống hóa, sẽ trở thành 'kho dữ liệu sống' phản ánh lịch sử, đời sống xã hội và dòng chảy văn hóa của từng giai đoạn phát triển đất nước", ông Nguyễn Khắc Văn, Phó Tổng giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình TP HCM, Tổng biên tập Báo Sài Gòn Giải Phóng, nhấn mạnh.
Người gác cổng văn hóa: Báo chí gìn giữ bản sắc, kiến tạo đời sống văn hóa
Báo chí dẫn dắt công chúng, kết nối nguồn lực phát triển công nghiệp văn hóa
Ký ức văn hóa cần một "bộ nhớ số"
Nếu trước đây, những tư liệu ấy chủ yếu được lưu giữ bằng báo in, phim ảnh hay các hình thức lưu trữ truyền thống, thì trong kỷ nguyên số, câu chuyện không còn dừng lại ở việc bảo quản, mà là làm thế nào để kho tư liệu ấy tiếp tục được khai thác, kết nối và phát huy giá trị. Điều đó đòi hỏi báo chí phải thay đổi cách nhìn về chính những gì mình đã tạo ra.
Từ thực tiễn nhiều năm tham gia quá trình số hóa kho tư liệu hơn nửa thế kỷ của Báo Sài Gòn Giải Phóng, ông Nguyễn Khắc Văn cho biết đây là một hành trình không hề đơn giản. Phần lớn tư liệu trước đây được lưu trữ theo phương thức truyền thống nên khi chuyển đổi sang môi trường số, nhiều dữ liệu phải được xử lý, chuẩn hóa và xây dựng lại từ đầu để có thể khai thác bằng công nghệ hiện đại.
"Chúng tôi đã mất rất nhiều thời gian và chi phí để làm lại hệ thống dữ liệu, nhưng đây là việc bắt buộc phải làm nếu muốn biến kho tư liệu báo chí thành tài nguyên có thể sử dụng trong thời đại số", ông nói.
Theo ông, mỗi tác phẩm báo chí không chỉ hoàn thành sứ mệnh thông tin ở thời điểm xuất bản, mà còn góp phần lưu giữ những dấu ấn của đời sống xã hội qua từng giai đoạn. Khi được kết nối thành một hệ thống dữ liệu, những tác phẩm ấy trở thành nguồn tư liệu quý giá để nghiên cứu lịch sử, nhận diện sự biến đổi của văn hóa và lưu giữ ký ức của cộng đồng.
Chính vì vậy, ông cho rằng kho dữ liệu báo chí cần được nhìn nhận như một phần di sản tri thức và ký ức văn hóa quốc gia. "Đó không chỉ là tài sản của mỗi cơ quan báo chí, mà còn là nguồn lực chung phục vụ nghiên cứu, giáo dục và phát triển văn hóa trong tương lai", ông chia sẻ.
Dữ liệu báo chí cần được bảo vệ như một tài sản đặc biệt
Từ góc độ công nghệ, ông Nguyễn Khắc Văn cho rằng giá trị của dữ liệu báo chí không chỉ nằm ở việc lưu giữ quá khứ, mà còn mở ra những khả năng phát triển mới cho tương lai. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo ngày càng phát triển, dữ liệu báo chí tiếng Việt trở thành nguồn ngữ liệu có độ chính xác và chuẩn mực cao để huấn luyện các hệ thống AI và các mô hình xử lý ngôn ngữ tự nhiên.
"Không có nguồn ngữ liệu nào chuẩn bằng ngôn ngữ báo chí", ông nhấn mạnh.
Theo ông, đây chính là lợi thế đặc biệt của báo chí Việt Nam. Bởi phía sau mỗi tác phẩm là quy trình kiểm chứng, biên tập và chuẩn hóa ngôn ngữ, tạo nên nguồn dữ liệu có độ tin cậy cao mà rất ít loại dữ liệu khác có được.
Tuy nhiên, để nguồn tài nguyên ấy thực sự phát huy giá trị, ông Nguyễn Khắc Văn cho rằng cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý đối với dữ liệu báo chí trong môi trường số, từ bản quyền, bảo mật đến cơ chế lưu trữ và khai thác dữ liệu quy mô lớn.
"Nếu tác phẩm báo chí hiện đã được bảo vệ bởi Luật Báo chí và Luật Sở hữu trí tuệ, thời gian tới cần tiếp tục nghiên cứu cơ chế pháp lý đối với các kho dữ liệu báo chí như một dạng tài sản dữ liệu đặc biệt", ông cho biết.
Xa hơn, ông đề xuất đưa dữ liệu báo chí vào chiến lược phát triển văn hóa quốc gia. Không chỉ để phục vụ chuyển đổi số hay phát triển trí tuệ nhân tạo, điều quan trọng hơn là bảo đảm những giá trị lịch sử, văn hóa và tri thức được báo chí tích lũy qua nhiều thế hệ sẽ tiếp tục được gìn giữ, kế thừa và phát huy trong tương lai.
