Người gác cổng văn hóa: Báo chí gìn giữ bản sắc, kiến tạo đời sống văn hóa

Khi Nghị quyết 80-NQ/TW đặt ra yêu cầu phát huy sức mạnh văn hóa như một nguồn lực phát triển đất nước, vai trò của báo chí cũng được mở rộng hơn bao giờ hết. Không chỉ thông tin hay phản ánh đời sống văn hóa, báo chí còn phải trở thành "người gác cổng văn hóa", góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc, kiến tạo hệ giá trị và nuôi dưỡng đời sống tinh thần của xã hội. Theo Tổng Biên tập Báo Thanh Niên Nguyễn Ngọc Toàn, sứ mệnh đó chỉ có thể được thực hiện khi văn hóa trở thành nền tảng trong triết lý và hoạt động của mỗi cơ quan báo chí.

Văn hóa không chỉ nằm ở chuyên mục Văn hóa

Khi nhắc đến mối quan hệ giữa báo chí và văn hóa, nhiều người thường hình dung đến những chuyên trang về di sản, nghệ thuật, lễ hội hay đời sống văn hóa. Nhưng theo ông Nguyễn Ngọc Toàn, đó mới chỉ là phần nổi của câu chuyện. Giá trị văn hóa của một cơ quan báo chí không được quyết định bởi việc có bao nhiêu bài viết về văn hóa, mà trước hết nằm ở chính triết lý làm báo và những giá trị mà tờ báo theo đuổi.

Trong gần 40 năm hình thành và phát triển, Báo Thanh Niên luôn xem văn hóa là nền tảng trong chiến lược phát triển của mình. Ông Nguyễn Ngọc Toàn cho rằng, giữa bối cảnh báo chí cạnh tranh khốc liệt về tốc độ, công nghệ và lượng truy cập, điều tạo nên bản sắc của một cơ quan báo chí không phải chỉ là khả năng đưa tin nhanh hơn hay ứng dụng công nghệ mới hơn, mà chính là "căn cốt" văn hóa được xây dựng và gìn giữ qua nhiều năm.

Theo ông Nguyễn Ngọc Toàn, với báo chí, văn hóa không phải là một khái niệm đứng ngoài hoạt động nghề nghiệp, càng không phải một "mảng nội dung" tách biệt. Văn hóa hiện diện trong từng quyết định biên tập, trong thái độ trước cái đúng và cái sai, trong cách kể một câu chuyện về con người, cũng như trong trách nhiệm của người làm báo trước cộng đồng.

"Tòa soạn có thể đầu tư công nghệ hiện đại, phát triển đa nền tảng hay ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào quy trình sản xuất nội dung. Nhưng nếu đánh mất những giá trị nền tảng ấy, báo chí sẽ rất khó tạo dựng được niềm tin và bản sắc riêng trong lòng công chúng", ông Nguyễn Ngọc Toàn nhấn mạnh

Mỗi hoạt động sau mặt báo đều là một hành vi văn hóa

Nếu văn hóa là "căn cốt" của một tờ báo, thì điều đó không chỉ được thể hiện trên từng trang báo, mà còn được kiểm chứng bằng những gì báo chí làm cho xã hội sau mỗi bài viết.

Theo Tổng biên tập Báo Thanh Niên, một trong những đóng góp bền vững nhất của báo chí đối với đời sống văn hóa không nằm ở những tuyên ngôn lớn, mà ở khả năng biến các giá trị nhân văn thành hành động cụ thể. Đó là lý do nhiều năm qua, bên cạnh việc duy trì các chuyên mục chuyên sâu về văn hóa, di sản và lịch sử, Báo Thanh Niên còn kiên trì theo đuổi hàng loạt chương trình cộng đồng như xóa cầu khỉ, xây cầu nông thôn, Quỹ học bổng Nguyễn Thái Bình hay chương trình "Cùng con đi tiếp cuộc đời" dành cho trẻ em mồ côi sau đại dịch COVID-19.

"Đó chính là những hành vi văn hóa của một cơ quan báo chí", ông Toàn nhấn mạnh.

Bởi văn hóa không chỉ được gìn giữ qua những công trình di sản hay các giá trị truyền thống, mà còn được bồi đắp mỗi ngày bằng tinh thần sẻ chia, trách nhiệm cộng đồng và lòng nhân ái. Khi một cây cầu mới giúp người dân vùng sâu đi lại thuận lợi hơn, khi một suất học bổng tiếp thêm cơ hội đến trường cho học sinh nghèo hay khi hàng nghìn trẻ em mồ côi được cộng đồng chung tay bảo trợ, báo chí không đơn thuần thực hiện một chương trình xã hội, mà đang góp phần nuôi dưỡng những giá trị làm nên bản sắc của con người Việt Nam.

Không chỉ vậy, báo chí còn góp phần gìn giữ ký ức và bản sắc văn hóa thông qua những tuyến bài bền bỉ về di sản. Nhiều năm qua, Báo Thanh Niên duy trì không gian đáng kể cho các bài viết chuyên sâu về di sản vật thể, phi vật thể và những giá trị truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một.

Ông nhấn mạnh, báo chí có một khả năng rất đặc biệt, đó là biến những khái niệm tưởng như hàn lâm thành những câu chuyện gần gũi, chạm tới cảm xúc của công chúng. Chính vì vậy, một bài viết về một ngôi đình cổ, một làn điệu dân ca hay một nghề thủ công truyền thống không đơn thuần là thông tin về văn hóa, mà còn góp phần làm cho di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại.

Có lẽ vì thế, theo ông Nguyễn Ngọc Toàn, đóng góp lớn nhất của báo chí đối với văn hóa không nằm ở số lượng bài viết được xuất bản mỗi ngày, mà ở khả năng tạo dựng một môi trường xã hội nơi cái đẹp được lan tỏa, tinh thần nhân ái được nuôi dưỡng và những chuẩn mực tích cực được khuyến khích.

"Khi đó, báo chí không chỉ phản ánh đời sống mà còn trực tiếp góp phần kiến tạo môi trường văn hóa của xã hội", ông nhận định.

Người gác cổng văn hóa trong kỷ nguyên số

Trong kỷ nguyên số, khi mỗi ngày có hàng triệu thông tin được tạo ra và lan truyền với tốc độ chưa từng có, báo chí không còn là chủ thể duy nhất cung cấp thông tin cho công chúng. Sự bùng nổ của mạng xã hội, các nền tảng xuyên biên giới và trí tuệ nhân tạo đã làm thay đổi căn bản cách con người tiếp cận thông tin cũng như các giá trị văn hóa. Nhưng theo ông Nguyễn Ngọc Toàn, chính trong bối cảnh ấy, vai trò của báo chí với tư cách một thiết chế văn hóa lại càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Ông Toàn cho rằng, báo chí không thể chạy theo cuộc đua về tốc độ hay những xu hướng nhất thời của thuật toán. Điều làm nên giá trị khác biệt của báo chí chính là khả năng lựa chọn, kiểm chứng, định hướng và dẫn dắt công chúng đến với những giá trị tích cực.

"Tôi cho rằng báo chí phải là người gác cổng văn hóa. Nhưng 'gác cổng' ở đây không có nghĩa là đóng cửa hay ngăn cấm, mà là chủ động lựa chọn điều gì cần được lan tỏa, điều gì xứng đáng được gìn giữ và điều gì cần được cảnh báo để xã hội không đánh mất những giá trị cốt lõi", ông Nguyễn Ngọc Toàn chia sẻ.

Theo ông, mỗi bài viết về một di sản đang dần bị lãng quên là một hành động góp phần lưu giữ ký ức văn hóa. Mỗi câu chuyện về một con người tử tế, một mô hình sáng tạo hay một giá trị tốt đẹp được lan tỏa chính là cách báo chí bồi đắp niềm tin xã hội. Và mỗi chương trình cộng đồng sau mặt báo lại là một sợi dây kết nối con người với con người, kết nối hiện tại với truyền thống, góp phần nuôi dưỡng những giá trị đã làm nên sức sống của dân tộc Việt Nam qua nhiều thế hệ.

Ở góc độ đó, báo chí không chỉ phản ánh hiện thực, mà còn tham gia kiến tạo môi trường văn hóa cho xã hội. Vai trò ấy càng trở nên cấp thiết khi trên không gian mạng xuất hiện ngày càng nhiều thông tin sai lệch, những xu hướng lệch chuẩn và các hiện tượng phản văn hóa có sức lan truyền rất nhanh. Nếu báo chí từ bỏ vai trò định hướng, khoảng trống ấy sẽ nhanh chóng được lấp đầy bởi những nội dung dễ dãi, giật gân hoặc chỉ chạy theo lượt xem.

Theo Tổng Biên tập Báo Thanh Niên, một nền báo chí hiện đại không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng nền tảng số, mức độ ứng dụng trí tuệ nhân tạo hay lượng người tiếp cận mỗi ngày. Đó đều là những yếu tố cần thiết, nhưng không phải yếu tố quyết định.

Điều tạo nên sức sống lâu dài của một cơ quan báo chí vẫn là bản sắc văn hóa mà tờ báo kiên trì theo đuổi.

"Khi đứng vững trên nền tảng văn hóa Việt Nam, đồng thời cởi mở tiếp thu tinh hoa của nhân loại, báo chí mới có thể đồng hành cùng đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới với tâm thế tự tin và bền vững", ông Nguyễn Ngọc Toàn nhấn mạnh.