Báo chí dẫn dắt công chúng, kết nối nguồn lực phát triển công nghiệp văn hóa

Trong bối cảnh chuyển đổi số, văn hóa ngày càng được nhìn nhận là nguồn lực phát triển và nâng cao sức mạnh mềm của quốc gia. Theo Phó Tổng Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình TPHCM Tô Đình Tuân, dù có tiềm năng lớn và định hướng phát triển rõ ràng, công nghiệp văn hóa Việt Nam vẫn chưa hình thành được một hệ sinh thái đủ mạnh do thiếu sự liên kết giữa các mắt xích trong chuỗi giá trị, từ sáng tạo, sản xuất, truyền thông đến phân phối và tiêu dùng. Chính khoảng trống này đặt ra yêu cầu nhìn nhận lại vai trò của báo chí, không chỉ là kênh truyền thông mà còn là một chủ thể tham gia kiến tạo hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.

Báo chí - động lực của công nghiệp văn hóa

Trong những điểm nghẽn của công nghiệp văn hóa, điều khiến ông Tô Đình Tuân trăn trở là báo chí và truyền thông vẫn chưa được nhìn nhận đầy đủ như một lực lượng quan trọng của hệ sinh thái này.

Trong cách tiếp cận truyền thống, báo chí thường được xem là kênh tuyên truyền, quảng bá hoặc phản ánh các sự kiện văn hóa. Một bộ phim ra mắt, một chương trình nghệ thuật được tổ chức hay một di sản được tôn vinh, báo chí sẽ đưa tin, phân tích và lan tỏa đến công chúng.

"Nhưng trong môi trường truyền thông hiện đại, vai trò ấy là chưa đủ. Báo chí không chỉ có vai trò phản ánh hay tuyên truyền, mà cần được tái định vị như một chủ thể dẫn dắt, kết nối và tạo thị trường cho công nghiệp văn hóa", ông Tô Đình Tuân nhấn mạnh.

Theo ông, yêu cầu này xuất phát từ những thay đổi mạnh mẽ của môi trường truyền thông số. Các nền tảng xuyên biên giới và thuật toán toàn cầu đang ngày càng chi phối cách công chúng tiếp cận thông tin và văn hóa. Những nội dung ngắn, dễ lan truyền có xu hướng lấn át các giá trị có chiều sâu, trong khi ranh giới văn hóa trên không gian mạng ngày càng bị xóa nhòa.

"Nếu không làm chủ công nghệ và chủ động xây dựng hệ sinh thái nội dung Việt Nam trên môi trường số, Việt Nam có thể đánh mất quyền dẫn dắt văn hóa ngay trên chính không gian truyền thông của mình", ông nói.

Trong bối cảnh đó, theo ông Tô Đình Tuân, báo chí không thể chỉ dừng lại ở chức năng đưa tin hay phản ánh các hoạt động văn hóa, mà cần tham gia sâu hơn vào quá trình sáng tạo, sản xuất và phân phối các sản phẩm văn hóa có chất lượng. "Báo chí trong thời đại số cần trở thành một động lực thực sự của công nghiệp văn hóa, góp phần tạo ra những sản phẩm mang giá trị Việt Nam và đưa các giá trị ấy đến với công chúng bằng ngôn ngữ của thời đại mới", ông chia sẻ.

Ông Tuân cũng cho rằng báo chí và truyền thông đang nắm giữ nhiều lợi thế để đảm nhận vai trò này, bởi không chỉ truyền tải thông tin mà còn có khả năng định hình thị hiếu, dẫn dắt công chúng đến với những giá trị văn hóa tích cực và bền vững. Đồng thời, trong bối cảnh cạnh tranh của các nền tảng số toàn cầu, báo chí còn có thể kết nối các chủ thể sáng tạo với thị trường, góp phần hình thành hệ sinh thái kinh tế văn hóa năng động hơn.

"Nếu được trao đúng vai trò và cơ chế phù hợp, báo chí hoàn toàn có thể trở thành một trung tâm quan trọng của công nghiệp văn hóa trong tương lai", ông nhận định.

Cần một nền tảng đồng bộ

Để báo chí thực sự trở thành một lực lượng của công nghiệp văn hóa, theo ông Tô Đình Tuân, cần xây dựng một nền tảng phát triển đồng bộ từ thể chế, nguồn lực, công nghệ đến thị trường.

Trước hết, hệ thống pháp luật về công nghiệp văn hóa cần tiếp tục được hoàn thiện, tạo điều kiện để các cơ quan báo chí tham gia sâu hơn vào hoạt động sáng tạo, sản xuất và thương mại hóa sản phẩm văn hóa. Các chính sách về đầu tư, thuế, bản quyền, khai thác tài sản trí tuệ và hợp tác công - tư cần được nghiên cứu, hoàn thiện theo hướng khuyến khích sáng tạo, thúc đẩy hình thành các sản phẩm văn hóa có khả năng cạnh tranh trên thị trường.

Ông Tô Đình Tuân đề xuất nghiên cứu thành lập Quỹ sáng tạo quốc gia nhằm hỗ trợ các dự án văn hóa, nội dung sáng tạo và những sản phẩm mang bản sắc Việt Nam. "Đây có thể là nguồn lực ban đầu giúp các ý tưởng có giá trị, trong đó có các sản phẩm do báo chí tham gia phát triển, có cơ hội được đầu tư, hoàn thiện và tiếp cận công chúng", ông chia sẻ.

Bên cạnh thể chế và nguồn lực tài chính, công nghệ là yếu tố quan trọng để báo chí mở rộng khả năng tham gia vào chuỗi giá trị của công nghiệp văn hóa. Việc phát triển các nền tảng số “Make in Vietnam”, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong sản xuất, phân phối nội dung và xây dựng hệ sinh thái dữ liệu sẽ tạo thêm không gian để báo chí phát triển các sản phẩm văn hóa đa dạng, tiếp cận công chúng hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy giá trị khi đi cùng với nội dung chất lượng, đội ngũ sáng tạo và khả năng xây dựng cộng đồng công chúng. Một nền tảng số dù hiện đại nhưng thiếu sản phẩm có chiều sâu, thiếu chiến lược phát triển và thiếu sự kết nối với thị trường sẽ khó tạo ra giá trị bền vững.

Ở góc độ thị trường, ông Tô Đình Tuân cho rằng cần sớm hình thành sàn giao dịch bản quyền văn hóa, xây dựng chiến lược xuất khẩu văn hóa bài bản và tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp, nghệ sĩ, nhà sáng tạo với các cơ quan báo chí, truyền thông. Khi tham gia vào quá trình này, báo chí không chỉ góp phần quảng bá sản phẩm văn hóa mà còn có thể trở thành cầu nối giữa ý tưởng sáng tạo, nguồn lực đầu tư và nhu cầu của công chúng.

"Bản quyền phải được xem là nền tảng của kinh tế sáng tạo. Khi quyền lợi của người sáng tạo được bảo vệ, sản phẩm văn hóa mới có khả năng thu hút đầu tư, được thương mại hóa và mở rộng ra thị trường quốc tế", ông nhấn mạnh.

Một yếu tố quan trọng khác là phát triển nguồn nhân lực. Để tham gia vào công nghiệp văn hóa, báo chí không chỉ cần đội ngũ làm nội dung mà còn cần những nhân sự có khả năng sản xuất sản phẩm đa nền tảng, quản trị dự án, khai thác bản quyền, ứng dụng công nghệ, phát triển thương hiệu và tiếp cận thị trường.

Theo ông Tô Đình Tuân, Việt Nam cần đào tạo một thế hệ “nhà sản xuất văn hóa” mới, vừa hiểu bản sắc dân tộc, vừa có tư duy kinh doanh, năng lực công nghệ và khả năng đưa các sản phẩm sáng tạo Việt Nam đến với công chúng trong nước và quốc tế.

Đề xuất xây dựng “liên minh công nghiệp văn hóa - báo chí”

Phó Tổng Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình TPHCM Tô Đình Tuân nhấn mạnh rằng, để các giải pháp phát huy hiệu quả, cần có những mô hình liên kết cụ thể giữa các chủ thể trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Với lợi thế là trung tâm kinh tế, văn hóa, sáng tạo và truyền thông lớn nhất cả nước, TP Hồ Chí Minh hội tụ nhiều điều kiện để tiên phong.

Từ thực tiễn đó, ông đề xuất thành phố sớm hình thành các trung tâm truyền thông - văn hóa tích hợp đa nền tảng, tiến tới xây dựng "liên minh công nghiệp văn hóa - báo chí" với sự tham gia của các cơ quan báo chí, doanh nghiệp văn hóa, nhà sáng tạo và cơ quan quản lý nhà nước.

Theo ông, liên minh này không chỉ tạo ra cơ chế phối hợp giữa các chủ thể mà còn là không gian để thử nghiệm những mô hình mới, từ sản xuất nội dung số, phát triển thương hiệu văn hóa, tổ chức sự kiện, khai thác bản quyền đến đưa sản phẩm văn hóa Việt Nam ra thị trường quốc tế.

"Đây có thể là một nền tảng quan trọng để TP Hồ Chí Minh phát triển công nghiệp văn hóa theo hướng hiện đại, có khả năng cạnh tranh trong khu vực và từng bước đưa các sản phẩm mang giá trị Việt Nam vươn ra thế giới", ông Tuân nhận định.

Cùng với đó, ông Tô Đình Tuân cho rằng, phát triển công nghiệp văn hóa không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành văn hóa mà cần sự tham gia của nhiều chủ thể trong một hệ sinh thái liên kết chặt chẽ. "Khi báo chí, doanh nghiệp, nhà sáng tạo và cơ quan quản lý cùng tạo dựng được những mô hình hợp tác hiệu quả, các giá trị văn hóa Việt Nam sẽ có thêm cơ hội được lan tỏa, thương mại hóa và từng bước khẳng định vị thế trên thị trường khu vực cũng như quốc tế", ông nhấn mạnh.