Tại hội thảo trực tuyến của Hiệp hội Báo chí và Truyền thông Quốc tế (INMA) với chủ đề về vai trò của AI trong điều tra, các diễn giả cho biết việc sử dụng phổ biến nhất hiện nay là tóm tắt tài liệu và bản ghi, chiếm khoảng 45% theo khảo sát người tham dự.
Khả năng xử lý khối lượng dữ liệu lớn được xem là yếu tố then chốt giúp các tòa soạn phát hiện những câu chuyện bị “chôn vùi” trong dữ liệu.
AI xử lý dữ liệu lớn, hỗ trợ điều tra báo chí
Tại tờ Kompas Daily ở Jakarta (Indonesia), AI đã trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng trong quy trình làm báo. Theo bà Ratna Sri Widyastuti thuộc bộ phận nội dung cộng tác, AI không phải là “phép màu” mà là công cụ giúp tiết kiệm thời gian, xử lý dữ liệu phức tạp và cho phép nhà báo tập trung vào những nhiệm vụ cốt lõi như đặt câu hỏi, xác minh và kể chuyện.
Trong bối cảnh lượng dữ liệu từ phán quyết tòa án, hồ sơ công khai và mạng xã hội ngày càng lớn, thách thức không nằm ở việc thiếu thông tin mà là xử lý thông tin đủ nhanh. Với nguồn lực hạn chế và áp lực thời gian, các nhà báo buộc phải cân bằng giữa tốc độ, chiều sâu và độ chính xác.
Kompas áp dụng AI trong 4 khâu chính, gồm rà soát tài liệu, sắp xếp và xử lý một lượng dữ liệu rất lớn, hỗ trợ nghiên cứu ban đầu và tối ưu quy trình làm việc. AI không tham gia viết bài mà chủ yếu tăng tốc các bước chuẩn bị, giúp nhà báo có thêm thời gian phân tích và kiểm chứng.
Quy trình làm việc gồm ba giai đoạn, gồm đầu vào (phiên âm, dịch, tóm tắt), xử lý (làm sạch dữ liệu, phát hiện xu hướng), và biên tập - hoàn toàn do con người đảm nhiệm.
Các dự án thực tế cho thấy hiệu quả rõ rệt. Nhóm của Kompas đã sử dụng AI để phân tích hơn 1.100 phán quyết tội giết người và 500 vụ án tham nhũng, từ đó nhận ra các xu hướng về mức án, động cơ gây án và đặc điểm của người liên quan.
AI cũng được dùng để phân tích nội dung giải trí phổ biến và hơn 10.000 bài đăng mạng xã hội về sự cô đơn, giúp xác định xu hướng trước khi nhà báo bổ sung bối cảnh.
Dù vậy, các chuyên gia lưu ý AI vẫn có hạn chế như dễ bỏ sót chi tiết, gặp khó với tài liệu dài và không thể tự xác minh thông tin. Quyết định cuối cùng vẫn thuộc về con người.
AI phân tích tài liệu và theo dõi dữ liệu điều tra
Tại Reuters, AI được tích hợp sâu vào báo chí dữ liệu và điều tra. Bà Allison Martell, quản lý dự án doanh nghiệp kiêm biên tập viên, cho biết AI giúp mở rộng khả năng xử lý dữ liệu, tìm kiếm trong kho tài liệu lớn, phát hiện mô hình và hỗ trợ lập trình.
Reuters đã sử dụng AI trong nhiều dự án, như xử lý tài liệu viết tay từ Syria bằng công cụ nhận dạng và dịch thuật, hay xây dựng bảng điều khiển theo dõi hoạt động tàu thuyền phục vụ điều tra quân sự. AI cũng hỗ trợ trích xuất dữ liệu từ tài liệu viết tay, sau đó được kiểm chứng bằng các phương pháp thống kê để đảm bảo độ chính xác.
Các công cụ như CoCounsel được sử dụng để tìm kiếm và tóm tắt thông tin trong hàng nghìn trang tài liệu, nhưng các nhà báo được khuyến nghị phải hiểu rõ cách công cụ hoạt động và giới hạn của nó.
Các diễn giả thống nhất rằng AI không thay thế báo chí, mà đóng vai trò hỗ trợ. Công nghệ giúp phát hiện dữ liệu và xu hướng, trong khi con người vẫn chịu trách nhiệm xác minh, phân tích và đảm bảo giá trị công chúng của thông tin.
