Theo đại biểu, ở không ít nơi, điểm số, tỷ lệ tốt nghiệp hay số lượng học sinh giỏi vẫn được coi là thước đo chủ yếu, trong khi chất lượng thực chất chưa phản ánh tương xứng.
Từ thực tế đó, đề xuất chuyển từ đánh giá bằng điểm số, chỉ tiêu sang đánh giá năng lực và sự tiến bộ của học sinh theo thời gian đang nhận được sự quan tâm lớn của xã hội.
Trao đổi về vấn đề này với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, chuyên gia giáo dục Lê Hoài Việt, giảng viên Trường Đại học Mở TP HCM, thành viên Hội đồng Tư vấn và Hỗ trợ Khởi nghiệp Quốc gia phía Nam đã đưa ra nhiều góc nhìn thẳng thắn.
“Bệnh thành tích” là hệ quả của tư duy quản trị lấy con số làm trung tâm
Theo ông Việt, “bệnh thành tích” không phải hiện tượng ngẫu nhiên mà là hệ quả tất yếu của một mô hình quản trị đặt con số lên trên sự phát triển của con người.
Ông dẫn lại quy luật Goodhart trong quản trị: Khi một thước đo trở thành mục tiêu hành động, nó sẽ mất đi giá trị vốn có của mình. Trong giáo dục hiện nay, điểm số, tỷ lệ tốt nghiệp hay các bảng xếp hạng đang giữ vai trò quyết định trong xét thi đua, phân bổ ngân sách và cả lộ trình thăng tiến của cán bộ quản lý.
Chính cơ chế đó vô tình tạo ra áp lực buộc nhiều cơ sở giáo dục phải ưu tiên “làm đẹp báo cáo” để bảo đảm vị thế hành chính, thay vì tập trung vào nhiệm vụ cốt lõi là phát triển tư duy, năng lực và nhân cách học sinh.
Nói cách khác, khi con số trở thành mục tiêu tối thượng, giáo dục dễ bị đẩy xa khỏi bản chất thật của nó. Lý do tình trạng trên kéo dài là bởi giáo dục đang vận hành trong một “hệ sinh thái của sự thỏa hiệp ngầm”.
Nhà trường cần những bảng thành tích đẹp để giữ thương hiệu. Phụ huynh cần điểm số cao để yên tâm về tương lai con cái. Trong khi đó, không ít đơn vị tuyển dụng vẫn quen sàng lọc hồ sơ qua bằng cấp hơn là năng lực thực tế.
Trong bối cảnh ấy, sự trung thực đôi khi lại trở thành lựa chọn nhiều rủi ro. Bởi nếu công khai những yếu kém thật sự, nhà trường có thể giảm uy tín, người học chịu thiệt thòi, còn các bên liên quan có thể mất đi lợi ích trước mắt.
“Đó là vòng lặp luẩn quẩn, nơi sự thật bị xem như kẻ phá bĩnh những bản báo cáo lung linh”, ông Việt nhận định.
Nguy hiểm hơn cả là “vay mượn tương lai”
Chuyên gia Lê Hoài Việt cho rằng “bệnh thành tích” là một hình thức vay mượn tương lai đầy nguy hiểm.
Theo ông, xã hội có thể trao cho học sinh những tấm bằng đẹp, những bảng điểm rực rỡ, nhưng nếu thiếu năng lực tương xứng, đó chỉ là lớp vỏ hào nhoáng.
Khi những thành công ảo được tôn vinh quá mức, người học dần mất đi quyền được sai, được nhìn nhận điểm yếu và được trưởng thành từ chính những khiếm khuyết của mình.
Hệ quả là nhiều bạn trẻ bước ra khỏi giảng đường với hồ sơ đẹp nhưng dễ tổn thương trước sức ép cạnh tranh của thị trường lao động, nơi giá trị thật luôn được kiểm chứng bằng năng lực thật.
Ông Việt cũng chỉ rõ, muốn giải quyết tận gốc, cần một cuộc “đại phẫu” trong tư duy quản trị giáo dục: Tách biệt chức năng đánh giá độc lập khỏi hệ thống báo cáo thành tích nội bộ.
Chỉ khi dám chấp nhận những con số chưa đẹp nhưng trung thực, giáo dục mới có cơ hội trở về với các giá trị nền tảng là tử tế, tự trọng và chất lượng thực chất.
Chuyển từ điểm số sang năng lực, “khai tử” tư duy đánh giá qua vài bài thi định kỳ
Bàn về đề xuất đánh giá học sinh dựa trên năng lực và tiến bộ theo thời gian, ông Việt cho rằng đây không đơn thuần là thay đổi kỹ thuật kiểm tra, mà là một cuộc cách mạng trong tư duy quản trị giáo dục.
Trước hết, chương trình học cần được thiết kế lại theo hướng tinh gọn lý thuyết, tăng cường trải nghiệm thực tiễn.
Thay vì coi môn học là những “ngăn chứa kiến thức” tách biệt, chương trình mới phải trở thành một hệ sinh thái mở, nơi kiến thức là công cụ để giải quyết các vấn đề phức hợp của đời sống.
Khi đó, sự tiến bộ của học sinh sẽ không còn được đo bằng khả năng ghi nhớ ngắn hạn mà bằng năng lực vận dụng tri thức, tư duy phản biện và khả năng thích ứng với những thay đổi không ngừng của xã hội hiện đại.
Một trong những thay đổi quan trọng nhất, theo ông Việt là cần vượt qua cách đánh giá đóng khung năng lực học sinh chỉ bằng vài bài thi giữa kỳ hay cuối kỳ.
Bởi các kỳ kiểm tra ngắn hạn luôn chịu tác động của nhiều yếu tố ngẫu nhiên: Tâm lý, sức khỏe, khả năng học tủ, thậm chí may rủi.
Thay vào đó, ông đề xuất xây dựng hồ sơ năng lực số (e-portfolio) cho từng học sinh. Hồ sơ này ghi nhận toàn bộ hành trình trưởng thành của các em: Từ dự án học tập, hoạt động ngoại khóa, sản phẩm sáng tạo đến những nỗ lực vượt khó trong suốt quá trình học.
Theo ông, với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI) và phân tích dữ liệu lớn, việc theo dõi tiến bộ cá nhân hóa hoàn toàn có thể thực hiện được.
Cách tiếp cận này giúp xã hội nhìn nhận một học sinh qua “gia tốc phát triển” của các em, thay vì chỉ nhìn vào vị trí trên bảng xếp hạng điểm số.
Đổi mới đánh giá cũng đồng nghĩa với thay đổi vai trò của giáo viên.
Bởi lẽ, giáo viên không nên chỉ là người truyền đạt kiến thức, mà cần trở thành nhà thiết kế trải nghiệm học tập và người dẫn dắt (mentor) đồng hành cùng học sinh.
Muốn vậy, đào tạo sư phạm phải chuyển trọng tâm sang các năng lực mới: Đánh giá thực chứng, quan sát tâm lý học sinh, sử dụng công nghệ để cá nhân hóa lộ trình phát triển cho từng em.
Một nền giáo dục nhân văn chỉ có thể hình thành khi người thầy có đủ thời gian và tâm thế để nhận ra thế mạnh riêng của mỗi học sinh, thay vì chìm trong vòng xoáy hồ sơ, sổ sách và những chỉ tiêu vô hồn.
Phụ huynh cũng phải thay đổi cách nhìn về thành công
Theo ông Việt, cải cách giáo dục sẽ không thể thành công nếu xã hội vẫn tiếp tục định danh giá trị con người bằng điểm số hay bằng khen.
Nhà trường và gia đình cần cùng xây dựng một môi trường tôn trọng sự khác biệt cá nhân, nơi thành công được hiểu là khả năng giải quyết vấn đề, tinh thần bền bỉ trước nghịch cảnh và năng lực tạo ra giá trị cho cộng đồng.
Việc công khai những chuẩn năng lực thực tế của thị trường lao động cũng rất cần thiết để phụ huynh nhận ra: bảng điểm đẹp chưa chắc là tấm vé an toàn cho tương lai.
Một điểm đáng chú ý trong quan điểm của ông Việt là giáo dục muốn nuôi dưỡng sáng tạo phải cho phép học sinh được thất bại.
Do đó, sai lầm không nên bị xem là “vết đen” trong hồ sơ, mà phải được nhìn nhận như dữ liệu quý giá của quá trình trưởng thành.
Khi người thầy thôi làm “quan tòa phán xét” để trở thành người đồng hành chia sẻ rủi ro, học sinh mới có đủ dũng khí để thử nghiệm những ý tưởng mới, dám tò mò, dám khác biệt.
Giáo dục khi ấy sẽ không đào tạo ra những đứa trẻ chỉ biết vâng lời để nhận lời khen, mà hình thành một thế hệ bản lĩnh, biết đứng dậy từ vấp ngã và tạo ra giá trị thật cho xã hội.
