Tại phiên thảo luận, đông đảo các nhà hoạch định chính sách, học giả và chuyên gia quốc tế đã tập trung trao đổi về những hướng tiếp cận mới trong phòng ngừa xung đột theo hướng chủ động, linh hoạt, nhằm củng cố năng lực thực chất của ASEAN và làm rõ vai trò của các đối tác trước bối cảnh an ninh khu vực ngày càng phức tạp.
Các đại biểu nhận định nhiều cuộc khủng hoảng xuất phát từ việc thiếu các kênh liên lạc tin cậy và không gian để hạ nhiệt căng thẳng. Phát biểu mở đầu phiên thảo luận, Đại sứ Gillian Bird nhấn mạnh, ASEAN cần chủ động nhận diện sớm nguy cơ xung đột thay vì chỉ ứng phó khi khủng hoảng đã xảy ra, đồng thời kêu gọi tăng cường đầu tư cho công cụ cảnh báo sớm và các thể chế khu vực dựa trên luật lệ.
Chia sẻ góc nhìn từ Liên hợp quốc, Phó Tổng Thư ký Liên hợp quốc Izumi Nakamitsu cho rằng cốt lõi của phòng ngừa xung đột là tạo ra các lựa chọn ngoại giao linh hoạt, qua đó thu hẹp khoảng cách giữa “cảnh báo sớm” và “hành động sớm” thông qua việc xây dựng lòng tin, chia sẻ thông tin trong an ninh biển, an ninh mạng.
Trong khi đó, Thứ trưởng Thường trực Văn phòng Cố vấn Tổng thống Philippines, Isidro L. Purisima bổ sung thêm góc độ xã hội, khẳng định phòng ngừa xung đột phải gắn chặt với quản trị, phát triển bao trùm và giải quyết từ sớm các thách thức như bất bình đẳng hay biến đổi khí hậu.
Về mặt cơ chế, Tiến sĩ Chem Widhya, Tổng Thư ký Hội đồng Liên nghị viện các quốc gia ASEAN (AIPA), đánh giá ASEAN không cần tạo thêm cơ sở mới mà cần bảo đảm thực thi hiệu quả các cam kết hiện có (như TAC, ARF, ADMM+), với sự đóng góp thiết thực từ các cơ quan lập pháp.
Từ phía các đối tác, Đại sứ Trung Quốc tại ASEAN Vương Khanh kêu gọi từ bỏ tư duy Chiến tranh Lạnh, hướng tới an ninh chung và coi hợp tác phát triển kinh tế là nền tảng căn bản cho hòa bình lâu dài.
Quan điểm đề cao "lối thoát ngoại giao" và đối thoại cũng được Bộ trưởng phụ trách Cộng đồng Pháp ngữ, Quan hệ đối tác quốc tế và công dân Pháp ở nước ngoài của Pháp, Éléonore Caroit nhấn mạnh qua thông điệp video gửi tới diễn đàn.
Đánh giá về vị thế của ASEAN, các học giả quốc tế nhìn nhận Hiệp hội đã thành công trong việc xây dựng "thói quen hợp tác" và đang trở thành một điểm tựa ổn định giữa một thế giới phân mảnh. Để duy trì vai trò này, Giáo sư Thitinan Pongsudhirak, chuyên gia cao cấp của Đại học Chulalongkorn (Thái Lan) và Tiến sĩ Prashanth Parameswaran, chủ bút Bản tin ASEAN Wonk cho rằng ASEAN cần tìm kiếm giải pháp từ nội khối, cân bằng giữa việc tranh thủ nguồn lực bên ngoài với việc củng cố năng lực nội tại.
Tại phiên thảo luận, các diễn giả và đại biểu thống nhất cho rằng: ASEAN cần khẩn trương chuyển từ thế bị động ứng phó sang chủ động phòng ngừa xung đột, củng cố lòng tin chiến lược, giữ vững vai trò trung tâm và phát huy các cơ chế hợp tác thực chất để vững vàng trước các biến động chiến lược.
