Phát biểu mở đầu, nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa nhấn mạnh, ASEAN đang đối mặt với môi trường quốc tế phức tạp, phân mảnh địa chính trị gia tăng và chủ nghĩa đa phương chịu sức ép lớn; các vấn đề toàn cầu ngày càng bị chính trị hóa.
Ông Marty Natalegawa cho rằng, ASEAN cần vượt lên vai trò thích ứng để chủ động dự báo và định hình môi trường chiến lược. Cảnh báo nguy cơ ASEAN bị chia rẽ bởi cạnh tranh nước lớn, ông Marty Natalegawa đề xuất Hiệp hội theo đuổi cách tiếp cận "cân bằng động" nhằm duy trì sự ổn định, đối thoại và hợp tác bao trùm. Bên cạnh đó, ông khẳng định sự đa dạng là đặc trưng của ASEAN, đoàn kết không đồng nghĩa với đồng nhất, và vấn đề cốt lõi là biến khác biệt thành nguồn sức mạnh.
Phát biểu thảo luận, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường tập trung phân tích sâu về khái niệm "tự cường hợp tác". Ông chỉ ra một nghịch lý: các quốc gia càng kết nối sâu rộng thì mức độ dễ tổn thương trước các cú sốc bên ngoài càng gia tăng. Từ dịch COVID-19, đứt gãy chuỗi cung ứng cho tới cạnh tranh công nghệ và các biện pháp thuế quan, những yếu tố từng tạo ra kết nối nay đồng thời có thể trở thành nguồn rủi ro. Tuy nhiên, điều này không làm suy giảm giá trị của hội nhập.
Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường khẳng định, tự cường không phải là sự biệt lập, mà là quá trình củng cố năng lực nội tại song hành cùng mở rộng kết nối. Đối với ASEAN, sức mạnh tự cường được kết tinh từ ba trụ cột: Đoàn kết nội khối, vai trò trung tâm hiệu quả và những cơ chế hợp tác thực chất. Thứ trưởng đề xuất ASEAN cần ưu tiên đầu tư cho tri thức, công nghệ, kết nối hạ tầng, chuỗi cung ứng bền vững và mở rộng không gian đối thoại.
Đóng góp vào tiến trình định hình tương lai chung, các học giả quốc tế cũng đưa ra nhiều khuyến nghị thực tiễn. Giáo sư Tetsuya Watanabe, Chủ tịch Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA) đề xuất ASEAN xây dựng cách tiếp cận mới về kinh tế, coi trọng hợp tác công nghiệp khu vực và lấy các tiểu vùng như Mekong làm động lực tăng trưởng mới. Nhìn từ bối cảnh khủng hoảng quản trị toàn cầu, Giáo sư Yves Tiberghien từ Đại học British Columbia (Canada) đánh giá ASEAN đang vươn lên thành một hình mẫu về thúc đẩy hòa bình, ổn định và tôn trọng luật pháp quốc tế.
Trong khi đó, Giáo sư Kuik Cheng-Chwee từ Đại học Quốc gia Malaysia làm rõ tự cường còn bao gồm năng lực chống đỡ và phục hồi của quốc gia cũng như khu vực sau các biến động. Ở góc nhìn thực thi, ông Adam Schwarz, Giám đốc điều hành Asia Group Advisors, nhấn mạnh việc cần thiết phải chuyển hóa các đánh giá thành hành động cụ thể; đồng thời kêu gọi thúc đẩy mạnh mẽ hội nhập kinh tế nội khối, nâng cao hiệu quả các thể chế và tăng cường sự tham gia của khu vực tư nhân.
Phiên thảo luận đã mở ra không gian ý tưởng chiến lược, đòi hỏi tư duy dài hạn để giúp ASEAN chủ động nâng cao năng lực chống chịu, tiếp tục khẳng định vai trò độc lập và dẫn dắt cấu trúc khu vực trong những thập niên tới.
