Từ dấu mốc thành lập năm 1888 đến những lần mở rộng địa giới
Theo tư liệu của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, ngày 19/7/1888, Tổng thống Pháp ký sắc lệnh thành lập thành phố Hà Nội. Trước đó, tên gọi Hà Nội được xác lập năm 1831 dưới thời vua Minh Mạng, khi Hà Nội trở thành tên một tỉnh ở Bắc Kỳ.
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, Hà Nội được lựa chọn làm Thủ đô của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Từ đó đến nay, địa giới hành chính của thành phố nhiều lần thay đổi để đáp ứng yêu cầu quản lý và phát triển trong từng giai đoạn.
Trong giai đoạn từ năm 1961 đến năm 2008, Hà Nội trải qua bốn đợt điều chỉnh địa giới lớn vào các năm 1961, 1978, 1991 và 2008. Trong đó, các đợt năm 1961, 1978 và 2008 mở rộng địa bàn; năm 1991 đánh dấu việc thu hẹp địa giới thành phố.
Năm 1961, Quốc hội khóa II thông qua việc mở rộng Hà Nội. Thành phố tiếp nhận nhiều xã, thôn và thị trấn từ các tỉnh lân cận, gồm Hà Đông, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc và Hưng Yên.
Sau điều chỉnh, thành phố tổ chức lại địa bàn nội thành và ngoại thành, hình thành bốn khu phố nội thành gồm Ba Đình, Hoàn Kiếm, Hai Bà và Đống Đa; cùng bốn huyện ngoại thành là Thanh Trì, Từ Liêm, Gia Lâm và Đông Anh.
Đến năm 1978, Quốc hội tiếp tục phê chuẩn mở rộng địa giới Hà Nội. Thành phố tiếp nhận thêm nhiều huyện, thị xã từ các tỉnh Hà Sơn Bình và Vĩnh Phú, trong đó có Ba Vì, Thạch Thất, Phúc Thọ, Đan Phượng, Hoài Đức, Sơn Tây, Mê Linh và Sóc Sơn.
Đợt điều chỉnh này mở rộng đáng kể không gian hành chính của Thủ đô, đưa nhiều địa bàn ngoại thành vào phạm vi quản lý của Hà Nội.
Tuy nhiên, đến năm 1991, địa giới Hà Nội được điều chỉnh theo hướng thu hẹp. Thành phố chuyển huyện Mê Linh về tỉnh Vĩnh Phú, đồng thời chuyển thị xã Sơn Tây và các huyện Hoài Đức, Phúc Thọ, Đan Phượng, Ba Vì, Thạch Thất về tỉnh Hà Tây.
Sau đợt điều chỉnh, Hà Nội còn bốn quận nội thành là Ba Đình, Đống Đa, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng và năm huyện ngoại thành gồm Đông Anh, Gia Lâm, Sóc Sơn, Thanh Trì, Từ Liêm.
Năm 2008, Hà Nội mở rộng địa giới với quy mô lớn
Đợt điều chỉnh năm 2008 tạo ra thay đổi lớn về không gian phát triển của Thủ đô. Theo nghị quyết của Quốc hội, toàn bộ tỉnh Hà Tây, huyện Mê Linh thuộc tỉnh Vĩnh Phúc và bốn xã Đông Xuân, Tiến Xuân, Yên Bình, Yên Trung thuộc huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình khi đó được sáp nhập vào Hà Nội.
Việc mở rộng đưa nhiều địa bàn có tiềm năng phát triển đô thị, công nghiệp, giáo dục và du lịch vào phạm vi thành phố. Khu vực Hòa Lạc, nơi phát triển Khu công nghệ cao Hòa Lạc, cùng các địa bàn phía Tây Thủ đô có thêm không gian trong quy hoạch phát triển dài hạn.
Sau đó, Hà Nội tiếp tục sắp xếp các đơn vị hành chính qua nhiều giai đoạn. Năm 2025, thành phố tổ chức lại đơn vị hành chính cấp xã theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp, với 126 xã, phường.
Đề xuất điều chỉnh hơn 4.000ha từ Phú Thọ về Hà Nội
Trong bối cảnh hiện nay, Hà Nội đang triển khai hồ sơ đề án điều chỉnh địa giới hành chính với tỉnh Phú Thọ. Theo phương án dự kiến, diện tích đề xuất chuyển từ Phú Thọ về Hà Nội là 4.006,38ha, gồm 2.529,38ha thuộc Vườn quốc gia Ba Vì và 1.477ha vùng đệm.
Phạm vi dự kiến điều chỉnh liên quan đến xã Ba Vì, xã Yên Xuân thuộc Hà Nội và các địa bàn Thịnh Minh, Lương Sơn, Kỳ Sơn thuộc tỉnh Phú Thọ. Thành phố đã triển khai việc lấy ý kiến người dân đối với phương án này.
Theo thông tin được công bố, phương án hướng tới tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước theo địa giới, nhất là đối với khu vực Vườn quốc gia Ba Vì và vùng đệm. Tuy nhiên, đây vẫn là đề án đang trong quá trình lấy ý kiến và hoàn thiện hồ sơ, chưa phải quyết định điều chỉnh địa giới hành chính cuối cùng.
Lịch sử các đợt điều chỉnh cho thấy, địa giới Hà Nội từng thay đổi theo yêu cầu quản lý và phát triển ở từng giai đoạn. Với phương án đang được xem xét, việc lấy ý kiến nhân dân và hoàn thiện hồ sơ theo đúng trình tự, thẩm quyền là những bước quan trọng trước khi cơ quan có thẩm quyền quyết định.
