Bản chất đề xuất “đóng băng vô thời hạn” của EU
Trong những ngày gần đây, truyền thông châu Âu và Nga đồng loạt đưa tin về khả năng Liên minh châu Âu chuyển sang cơ chế đóng băng vĩnh viễn khoảng 210 tỷ euro tài sản của Nga, bao gồm cả tài sản của Ngân hàng Trung ương Nga và tài sản tư nhân. Thông tin này ngay lập tức gây chú ý bởi quy mô tài sản khổng lồ và vì nó có thể đánh dấu bước thay đổi quan trọng trong chính sách trừng phạt của châu Âu đối với Moscow.
Tuy nhiên, để đánh giá đúng mức độ nghiêm trọng của thông tin, cần xem xét quy trình hiện tại của EU. Hiện nay, các biện pháp đóng băng tài sản được gia hạn theo chu kỳ 6 tháng, và mỗi lần gia hạn là một quyết định chính trị mới của khối. Việc đề xuất “đóng băng vô thời hạn” thực chất chủ yếu thay đổi về thủ tục: thay vì liên tục xác nhận lại, EU muốn chuyển sang cơ chế mặc định duy trì tình trạng đóng băng cho đến khi có quyết định đảo ngược.
Theo nghĩa này, tác động thực tế đối với Nga gần như không đổi. Tài sản của Nga đã bị đóng băng và chưa có kế hoạch nới lỏng trong ngắn hạn. Do đó, việc thay đổi cách diễn đạt không làm phát sinh tình huống mới về bản chất.
Tuy nhiên, theo Izvestia, Giám đốc điều hành Julia Khandoshko của công ty môi giới châu Âu Mind Money cho rằng, tranh luận lại đáng chú ý vì nó phản ánh hai vấn đề quan trọng: (1) Yếu tố chính trị trong các quyết định liên quan đến tài sản Nga; (2) Những giới hạn pháp lý của EU trong việc triển khai các biện pháp trừng phạt mạnh hơn.
Đối với Brussels, việc thảo luận về khả năng đóng băng vô thời hạn không chỉ nhằm củng cố lập trường cứng rắn đối với Nga, mà còn mang ý nghĩa tín hiệu đối nội: thể hiện quyết tâm duy trì chính sách đối với Ukraine và giảm áp lực từ các cuộc thương lượng về ngân sách hỗ trợ Kiev cho giai đoạn 2026-2027. Trong bối cảnh EU phải chuẩn bị cho hội nghị thượng đỉnh ngày 18-19/12 tới, những thảo luận như vậy càng có ý nghĩa chính trị.
Mâu thuẫn nội bộ EU và các phản ứng có thể xảy ra từ phía Nga
Mặc dù xuất hiện mạnh mẽ trên truyền thông, song đề xuất đóng băng vô thời hạn đối mặt với sự hoài nghi đáng kể ngay trong nội bộ EU. Bỉ, quốc gia có phần lớn tài sản Nga bị đóng băng thông qua hệ thống thanh toán Euroclear, là một trong những nước phản đối. Brussels cho rằng nếu rủi ro pháp lý hoặc tài chính nảy sinh, họ không thể đơn phương gánh chịu hậu quả.
Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) cũng đã tỏ rõ sự quan ngại. ECB đánh giá rằng việc tịch thu hoặc làm thay đổi bản chất pháp lý của tài sản Nga chứa đựng nhiều rủi ro. Lý do nằm ở 3 yếu tố: (1) Tính toàn vẹn của hệ thống tài chính châu Âu: Việc thu giữ tài sản nhà nước nước ngoài có thể tạo tiền lệ nguy hiểm, làm suy giảm niềm tin vào đồng euro và các trung tâm lưu ký châu Âu. (2) Nguy cơ kiện tụng quốc tế: Nga có thể khởi kiện tại nhiều cơ chế tài phán quốc tế, gây chi phí pháp lý và thương mại lớn cho EU. (3) Tác động đối với quan hệ kinh tế dài hạn: Một số quốc gia ngoài phương Tây nắm giữ lượng lớn tài sản ở châu Âu có thể xem động thái này là dấu hiệu rủi ro, khiến họ đa dạng hóa tài sản ra khỏi EU.
Như vậy, ý tưởng đóng băng vĩnh viễn không chỉ là câu chuyện chính trị, mà còn liên quan trực tiếp đến ổn định tài chính và uy tín pháp lý của EU. Điều này khiến khả năng thông qua quyết định trở nên không dễ dàng.
Bên cạnh đó, Moscow đã nhiều lần tuyên bố rằng nếu EU chuyển sang cơ chế đóng băng vô thời hạn hoặc tiến xa hơn là tịch thu tài sản, Nga sẽ có biện pháp đáp trả. Theo giới phân tích, phản ứng có thể bao gồm hai hướng: Thứ nhất, Nga có thể khởi kiện các quốc gia EU hoặc cơ quan liên quan tại tòa án quốc tế, tranh luận rằng việc tịch thu hoặc thay đổi bản chất tài sản vi phạm luật quốc tế, đặc biệt là nguyên tắc bất khả xâm phạm tài sản nhà nước.
Thứ hai, Nga có thể siết chặt quy định đối với các công ty châu Âu còn hoạt động tại Nga, áp dụng hạn chế đầu tư, kiểm tra bổ sung hoặc đóng băng tài sản đối ứng. Những biện pháp này có thể gây áp lực lên các doanh nghiệp châu Âu vốn đang hoạt động trong môi trường pháp lý khó đoán định.
Dù vậy, Moscow vẫn duy trì lập trường rằng việc EU tuyên bố đóng băng vĩnh viễn không tạo ra sự khác biệt thực chất đối với nền kinh tế Nga. Lý do là tài sản đã bị đóng băng từ hơn hai năm nay, và mọi hoạt động tài chính liên quan đã được tái cấu trúc. Do đó, tác động trực tiếp là không lớn, trong khi tác động đối với EU có thể đáng kể hơn.
Trong bối cảnh hiện nay, việc chuyển từ cơ chế gia hạn định kỳ sang cơ chế vô thời hạn không thay đổi trạng thái pháp lý của tài sản Nga, chúng vẫn bị đóng băng và không thể sử dụng. Giới phân tích cho rằng, vấn đề mang tính biểu tượng và chính trị nhiều hơn. Điều này cũng giải thích vì sao, bất chấp những tiêu đề gây chú ý trên truyền thông, phản ứng của thị trường tài chính châu Âu khá thận trọng, không xuất hiện biến động lớn.
Cuộc tranh luận về khả năng đóng băng vô thời hạn tài sản của Nga cho thấy sự phức tạp của các biện pháp trừng phạt hiện nay: chúng nằm giữa ranh giới chính trị, pháp lý, tài chính. Đối với EU, đây không chỉ là câu chuyện gây sức ép lên Moscow, mà còn là bài kiểm tra đối với sự thống nhất nội khối và uy tín của hệ thống pháp lý châu Âu. Đối với Nga, ảnh hưởng trực tiếp là hạn chế, nhưng vấn đề có thể trở thành cơ sở cho các biện pháp đối phó mạnh mẽ.
Ngay cả khi EU đưa ra quyết định theo hướng cứng rắn hơn, tranh luận chắc chắn chưa kết thúc. Việc đóng băng tài sản Nga, cho dù định kỳ hay vô thời hạn, vẫn sẽ tiếp tục là chủ đề thảo luận trong nhiều năm, khi xung đột ở Ukraine và cấu trúc địa chính trị tại châu Âu vẫn chưa có dấu hiệu ổn định lâu dài.
