Điểm xuất phát đặc biệt
Theo nhà sử học Dương Trung Quốc, Hà Nội đã trải qua 71 năm chuyển mình cùng thời cuộc - một hành trình phản ánh rõ nét những biến động của đất nước, từ chiến tranh đến hòa bình, từ bao cấp đến đổi mới và hội nhập. Nhìn lại 71 năm kể từ ngày “tiếp quản Thủ đô” (1954 - 2025), Hà Nội có một điểm xuất phát đặc biệt: Trở về trong hòa bình, không bị tàn phá bởi chiến tranh như nhiều thành phố khác, nên quá trình phát triển được xây dựng trên nền di sản cũ thay vì từ đống tro tàn.
Trong suốt hành trình ấy, Hà Nội không tránh khỏi những thăng trầm. Sau năm 1954, Hà Nội vẫn trải qua chiến tranh khi Mỹ mở rộng đánh phá miền Bắc. Tuy nhiên, mức độ tàn phá hạ tầng không quá lớn, cho phép thành phố bảo tồn được bản sắc và cấu trúc đô thị nền tảng. Chính vì thế, khi nhìn lại, có thể thấy sự phát triển của Hà Nội diễn ra trên hai chiều rõ rệt: Một là không gian đô thị và môi trường sinh thái, phản ánh tốc độ mở rộng, hiện đại hóa không ngừng. Hai là môi trường xã hội và con người, yếu tố cốt lõi làm nên bản sắc và sức sống của Thủ đô.
“Tôi sống đến nay đã gần 80 tuổi, từng chứng kiến những thay đổi của Hà Nội, và quả thật không thể tưởng tượng được thành phố hôm nay lại rộng lớn và hiện đại đến thế”, ông Quốc chia sẻ với niềm tự hào xen lẫn xúc cảm.
Song, điều may mắn hơn cả là Hà Nội vẫn giữ được cái “lõi” văn hóa, văn hiến của mình - khu vực trung tâm với phố cổ, khu phố cũ và các công trình kiến trúc Pháp. Đây chính là phần hồn cốt tạo nên bản sắc văn hiến của Thủ đô ngàn năm. Những di sản kiến trúc thời thuộc địa được tiếp nhận, bảo tồn và ngày nay đã trở thành chứng tích lịch sử - văn hóa vô giá.
Từ sau Đổi mới 1986, đặc biệt giai đoạn hội nhập năm 1995, Hà Nội phát triển mạnh mẽ, tiếp nhận thành tựu khoa học, công nghệ và mô hình quản lý hiện đại, hình thành những khu vực năng động không thua kém đô thị trong khu vực. Bên cạnh vai trò điều tiết của Nhà nước, khu vực tư nhân cũng trở thành động lực quan trọng, góp phần tạo nên diện mạo Thủ đô hiện đại, hội nhập mà vẫn giữ hồn cốt ngàn năm văn hiến.
Bên cạnh truyền thống văn hiến của kinh đô cũ, Thủ đô còn hình thành một nếp sống đô thị riêng, tạo nên niềm tự hào của người Hà Nội trong một thời kỳ, cũng dần trở thành một hình mẫu cho nhiều địa phương khác. Tuy nhiên, chiến tranh đã khiến nếp sống ấy bị xáo trộn. Việc quản lý đô thị trong bối cảnh dân số bùng nổ, hậu quả chiến tranh còn nặng nề, khiến các vấn đề về không gian cư trú và đời sống sinh hoạt trở nên phức tạp.
“Không gian quan trọng nhất của mỗi con người là ngôi nhà, nhưng khi đó, ngôi nhà cũng bắt đầu bị xáo trộn. Văn hóa cũ biến tướng, người ta có thể nuôi lợn trong nhà, trồng rau ở vườn hoa, chia nhỏ nhà ở cho nhiều hộ cùng sống”, nhà sử học kể.
Nhưng cũng chính những biến động thăng trầm của lịch sử đã rèn luyện cho Hà Nội một bản lĩnh riêng: Khả năng thích nghi, vươn lên và gìn giữ bản sắc trong mọi hoàn cảnh. “Điều quý nhất là dù trải qua chiến tranh, nghèo khó hay hội nhập, Hà Nội vẫn giữ được hồn cốt - một Thủ đô của văn hiến, của những giá trị nhân văn lâu bền”, ông Quốc khẳng định.
Ông cho rằng, cái cốt lõi giúp Hà Nội vẫn là chính mình suốt nhiều thập kỷ qua nằm ở những mối quan hệ xã hội mang đậm tính nhân văn của người Hà Nội xưa. Khi đô thị hóa, Hà Nội vẫn giữ được những giá trị tốt đẹp như quan hệ hàng xóm láng giềng, tình làng nghĩa xóm và cả mối liên hệ giữa người đô thị với cội nguồn của mình ở nông thôn.
“Thời kỳ chiến tranh chống Mỹ, người Hà Nội đi sơ tán về nông thôn được đùm bọc, yêu thương. Ở thành phố, hàng xóm có thể gửi chìa khóa nhà cho nhau, thậm chí chẳng cần khóa cửa”, ông nhớ lại.
Theo nhà sử học Dương Trung Quốc, văn hoá bên ngoài có nhiều mặt tích cực, nhưng cũng mang theo những yếu tố chưa phù hợp, thậm chí tiêu cực. Trong bối cảnh ấy, câu chuyện về nếp sống Tràng An xưa càng trở nên đáng suy ngẫm. Người Hà Nội vốn nổi danh về cốt cách thanh lịch, tế nhị, thể hiện trong nếp sinh hoạt gia đình, trong giao tiếp ứng xử và cả trong văn hóa ẩm thực, tạo nên “chất Hà Nội” riêng có. Song, quá trình đô thị hóa mạnh mẽ đã ít nhiều làm phai nhạt những giá trị ấy, khiến không gian văn hóa và lối sống truyền thống chịu nhiều tác động. Ông nhấn mạnh, văn hóa chỉ bền vững khi trở thành ý thức tự giác, được nuôi dưỡng bằng sự gương mẫu và tính tổ chức xã hội. “Trong xã hội Việt Nam, tính gương mẫu rất quan trọng, trên nghĩ sao, dưới làm vậy; thượng bất chính thì hạ tắc loạn. Trong gia đình cũng vậy, cha mẹ phải làm gương cho con cái, anh chị làm gương cho em út”, ông Quốc nói.
Từ đó, ông cho rằng, bàn về văn hóa Hà Nội hôm nay là bàn về một thời kỳ phát triển đầy phức tạp, khi đô thị mở rộng không ngừng, hạ tầng hiện đại hóa, nhưng đi kèm là vô vàn vấn đề xã hội mới. “Văn hóa bao giờ cũng song hành với đời sống, vừa phản ánh, vừa điều chỉnh xã hội. Và xã hội bây giờ không chỉ là không gian sống cụ thể mà còn mở rộng ra cả thế giới thông tin”, ông Quốc nói.
Hà Nội hôm nay không chỉ là một đô thị đang phát triển mạnh mẽ về hạ tầng, mà còn là tấm gương phản chiếu những chuyển động phức tạp của xã hội Việt Nam hiện đại, nơi thử thách về văn hóa, đạo đức và bản lĩnh con người trở thành thước đo mới của sự phát triển.
Bài toán dung hòa giữa bảo tồn và phát triển
Theo nhà sử học Dương Trung Quốc, để hiểu rõ bản sắc và sự chuyển mình của Hà Nội hôm nay, cần bắt đầu từ những khía cạnh rất cụ thể trong đời sống đô thị, nơi vật chất, văn hóa và tinh thần con người giao thoa, vừa hài hòa, vừa đối lập.
Ông cho rằng, sự thay đổi dễ nhận thấy nhất chính là ở đời sống vật chất. “Xã hội vẫn còn những người khó khăn, nhưng nhìn chung đời sống vật chất của chúng ta đã được cải thiện rõ rệt. Và chính đời sống vật chất đầy đủ ấy lại tạo ra văn hóa, chẳng hạn như văn hóa tiêu dùng”, ông Quốc nói.
Khi đời sống vật chất được nâng cao, con người bắt đầu chú ý hơn đến cách tiêu dùng, cách sử dụng thời gian và lựa chọn hình thức giải trí. Theo ông Quốc, điều cốt lõi nằm ở bản lĩnh lựa chọn, biết hướng đến những giá trị tích cực, nuôi dưỡng tiềm năng của bản thân, thay vì sa vào những thú vui vô nghĩa.
Về khả năng dung hòa giữa bản sắc văn hóa truyền thống và yếu tố văn minh hiện đại trong quá trình hội nhập, nhà sử học cho rằng điều đó thể hiện rõ nhất trong kiến trúc và quy hoạch đô thị. Kiến trúc là nơi nhìn thấy rõ nhất sự giao thoa giữa cũ và mới. Có những xu hướng rất tích cực như việc bảo tồn, phát triển hài hòa với thiên nhiên. Nhưng cũng có xu hướng khác chạy theo hình thức hiện đại, cao tầng, đôi khi đánh mất bản sắc.
Nhìn chung, điều làm nên sự khác biệt của nếp văn hóa Hà Nội hôm nay so với những giai đoạn trước nằm ở sự phát triển. Nhưng đó không chỉ là phát triển vật chất, mà còn là phát triển trong tư duy, trong cách ứng xử với quá khứ và tương lai. Bởi khi thành phố chuyển mình mạnh mẽ, bài toán khó nhất không phải là mở rộng hay xây mới, mà là làm sao dung hòa giữa bảo tồn và phát triển.
Càng phát triển mạnh bao nhiêu thì bài toán ấy càng khó bấy nhiêu. Để giải quyết, ngoài năng lực của đội ngũ quản lý, điều cốt lõi là phải biết lắng nghe ý kiến người dân. Một đô thị hiện đại, xét đến cùng, phải là đô thị dân chủ, nơi cư dân được tham gia, được góp tiếng nói trong việc hình thành không gian sống của chính mình.
