Iran, nơi chiến tranh bước vào “kỷ nguyên thuật toán”

AI chuyển từ “hỗ trợ” sang “định hình” chiến tranh

Trong những ngày đầu của cuộc xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran, thế giới đã chứng kiến một chiến dịch “tìm diệt” có quy mô và tốc độ hiếm thấy nhằm vào bộ máy lãnh đạo của Tehran. Chỉ trong vòng chưa đầy một tháng, hơn 250 quan chức cấp cao của Iran, bao gồm nhiều nhân vật chủ chốt trong Hội đồng Quốc phòng và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), đã bị loại khỏi vòng chiến. Đỉnh điểm là vụ không kích gây ra cái chết của Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei ngay tại tư dinh vào sáng 28/2.

Đằng sau hiệu suất tác chiến này không còn chỉ là các phương thức tình báo truyền thống. Nhiều phân tích từ truyền thông phương Tây cho thấy, một trong những trụ cột quan trọng của chiến dịch là các nền tảng AI có khả năng xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ trong thời gian cực ngắn. Từ camera giám sát trên đường phố Tehran, dữ liệu thanh toán điện tử, tín hiệu điện thoại cho tới các điểm trung chuyển internet, mọi dấu vết số đều được tổng hợp để dựng lại “bản đồ hành vi” của các mục tiêu.

Kết hợp với mạng lưới tình báo con người và tình báo tín hiệu (SIGINT), các hệ thống này không chỉ theo dõi sát sao mọi di chuyển của đối phương mà còn lựa chọn thời điểm và phương thức tấn công phù hợp. Chính Đô đốc Brad Cooper, chỉ huy lực lượng Mỹ trong chiến dịch, thừa nhận “các công cụ AI đã rút ngắn quy trình xử lý thông tin từ nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày, xuống chỉ còn vài giây”, qua đó giúp đưa ra quyết định nhanh hơn tốc độ phản ứng của đối phương.

Trong thực tế, phần lớn ứng dụng AI trong quân sự hiện nay vẫn nằm ngoài chiến trường trực tiếp, tập trung vào các lĩnh vực như phân tích tình báo, lập kế hoạch nhiệm vụ hay hậu cần - những khâu tiêu tốn nhiều thời gian và nhân lực. Tuy nhiên, điều đáng chú ý ở Iran là AI đang dần chen vào chính quá trình tác chiến.

Các hệ thống như Maven Smart System - công cụ hỗ trợ nhận diện mục tiêu của quân đội Mỹ - khi kết hợp với các nền tảng phân tích dữ liệu đã tạo ra một mạng lưới giám sát chiến trường có khả năng cập nhật theo thời gian thực. Nhờ đó, các đòn tấn công không còn hoàn toàn phụ thuộc vào tọa độ cố định, mà có thể được điều chỉnh dựa trên diễn biến mới nhất của mục tiêu.

So với các xung đột trước đó như tại Gaza hay Ukraine, nơi AI chủ yếu đóng vai trò hỗ trợ, thì tại Iran, công nghệ này đang tiến gần hơn tới vị trí trung tâm trong chuỗi ra quyết định. Điều đó cho thấy AI không còn đứng ngoài, mà đã bắt đầu can dự trực tiếp vào logic vận hành của chiến tranh hiện đại.

Ở chiều ngược lại, Iran tuy chưa thể hiện rõ năng lực AI ở cấp độ hệ thống như đối thủ, nhưng cũng khai thác mạnh mẽ công nghệ này theo hướng bất đối xứng. Các cuộc tấn công bằng UAV số lượng lớn được tối ưu hóa nhờ AI - từ đường bay cho tới khả năng phối hợp theo cụm - nhằm gây quá tải cho hệ thống phòng không. Đồng thời, Tehran đẩy mạnh tác chiến mạng và các hoạt động gây nhiễu, nhắm vào chính hạ tầng số mà đối phương phụ thuộc.

Liên hợp quốc kêu gọi thảo luận về AI vì hòa bình thế giới

Một số bước đi ban đầu trong việc kiểm soát AI trong chiến tranh đã xuất hiện, với các nghị quyết của Liên hợp quốc kêu gọi thảo luận đa phương về tác động của AI đối với hòa bình và an ninh quốc tế (mới nhất là Nghị quyết số 58, khóa 80 được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua tháng 12/2025). Các nỗ lực này hướng tới việc thiết lập những nguyên tắc chung, từ tăng cường kiểm soát của con người cho tới yêu cầu minh bạch và trách nhiệm trong phát triển, triển khai công nghệ AI.

Những rủi ro bị che khuất sau “độ chính xác”

Một trong những lập luận phổ biến ủng hộ AI trong chiến tranh là khả năng nâng cao độ chính xác, từ đó giảm thiểu thương vong dân sự. Tuy nhiên, thực tế tại Iran lại cho thấy những lỗ hổng đáng lo ngại.

Vụ không kích vào một trường học nữ sinh tại Minab (miền Nam Iran) cuối tháng 2/2026 - khiến hàng trăm người thiệt mạng theo công bố từ Tehran - đã trở thành tâm điểm tranh cãi. Dù Washington chưa xác nhận AI có liên quan trực tiếp hay không, việc địa điểm này được cho là xuất hiện trong danh sách mục tiêu đã đặt ra câu hỏi lớn: Liệu các hệ thống phân tích có thể phân biệt rạch ròi giữa mục tiêu quân sự và dân sự trong một môi trường giao tranh hỗn loạn?

Vấn đề nằm ở chính bản chất của AI. Các mô hình học máy hoạt động dựa trên xác suất và dữ liệu huấn luyện - nghĩa là chúng có thể đúng phần lớn thời gian, nhưng không thể đảm bảo chính xác tuyệt đối. Trong bối cảnh chiến tranh, nơi mỗi sai lệch nhỏ đều có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, rủi ro này trở nên đặc biệt đáng lo ngại.

Không chỉ dữ liệu đầu vào, môi trường triển khai cũng là một yếu tố bất định. Trong điều kiện đối phương liên tục có các biện pháp nghi binh, che giấu hoặc làm nhiễu thông tin, các hệ thống AI có thể đưa ra những kết luận sai lệch mà con người khó phát hiện kịp thời.

Một ví dụ khác là sự cố “bắn nhầm đồng minh” giữa hệ thống phòng không Kuwait và máy bay F-15 của Mỹ đầu tháng 3/2026. Dù nguyên nhân chưa được công bố chính thức, nhiều chuyên gia cho rằng lỗi phối hợp tác chiến - nơi các thuật toán đóng vai trò quan trọng - có thể là một yếu tố góp phần. Điều này cho thấy ngay cả trong những hệ thống được kiểm soát chặt chẽ, rủi ro vẫn hiện hữu.

Đáng chú ý hơn, sự phụ thuộc vào AI còn mở ra những điểm yếu chiến lược mới. Khi các lực lượng quân sự dựa vào hạ tầng dữ liệu và điện toán để vận hành hệ thống, đối phương có thể nhắm trực tiếp vào những “điểm nút” này nhằm làm gián đoạn khả năng chỉ huy và kiểm soát. Đó là lý do các trung tâm dữ liệu của những tập đoàn công nghệ có liên quan tới quân đội Mỹ cũng đang trở thành mục tiêu tấn công của các nhóm hacker ủng hộ Iran.

Ở cấp độ rộng hơn, AI cũng đang thu hẹp không gian cho sự cân nhắc của con người. Khi tốc độ ra quyết định tăng lên, khả năng kiểm soát leo thang - vốn phụ thuộc nhiều vào thời gian và đánh giá thận trọng - có nguy cơ bị xói mòn.

Những gì diễn ra tại Iran cho thấy các khuôn khổ pháp lý hiện hành đang bị công nghệ bỏ xa. Luật nhân đạo quốc tế yêu cầu phân biệt rõ giữa mục tiêu quân sự và dân sự, cũng như đảm bảo tính cân xứng trong tấn công. Nhưng khi các hệ thống AI tham gia sâu vào quá trình phân tích và đề xuất mục tiêu, việc xác định trách nhiệm trở nên phức tạp hơn bao giờ hết.

Nếu một cuộc tấn công gây thương vong dân sự xuất phát từ đề xuất của AI, ai sẽ chịu trách nhiệm? Người vận hành, chỉ huy quân sự, nhà phát triển hay chính quốc gia sử dụng hệ thống đó? Cho đến nay, câu hỏi này vẫn chưa có câu trả lời rõ ràng.

Thực tế đó đang thúc đẩy nhu cầu xây dựng các quy định mới về việc sử dụng AI trong quân sự. Tuy nhiên, tiến trình này không hề dễ dàng khi các cường quốc đều nhìn thấy lợi thế chiến lược mà công nghệ mang lại.