Không gian mới trước hết là sự thay đổi cách báo chí tạo ra giá trị
Điểm nổi bật nhất được đặt ra xuyên suốt Phiên I không nằm ở việc báo chí có thêm bao nhiêu nền tảng, công nghệ hay định dạng nội dung mới, mà ở một thay đổi sâu hơn: cách báo chí tạo ra giá trị đang thay đổi.
Trong một môi trường thông tin ngày càng dồi dào, tốc độ không còn là lợi thế duy nhất. Khi công chúng có thể tiếp cận hàng loạt thông tin chỉ trong vài giây, giá trị của báo chí ngày càng nằm ở khả năng giúp họ hiểu điều gì đang xảy ra, đâu là thông tin đáng tin cậy, sự kiện có ý nghĩa gì và tác động ra sao đến đời sống.
Bởi vậy, những giá trị vốn là nền tảng của nghề báo như kiểm chứng, xác thực, giải thích, phân tích và trách nhiệm không mất đi trong môi trường số. Ngược lại, đó có thể chính là những lợi thế quan trọng nhất của báo chí khi phải cạnh tranh trong một không gian thông tin ngày càng phức tạp.
Từ góc nhìn này, “không gian phát triển mới” không chỉ là câu chuyện mở rộng từ báo in, phát thanh, truyền hình sang nền tảng số, mạng xã hội hay video ngắn. Đó là quá trình báo chí phải tìm ra những giá trị mới từ chính những tài sản mà mình đang có, đồng thời tổ chức lại nguồn lực để tạo ra các sản phẩm phù hợp với cách công chúng tiếp nhận thông tin hôm nay.
Theo ông Lưu Đình Phúc, Cục trưởng Cục Báo chí, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, không gian giá trị mới của báo chí có thể được nhìn nhận qua 6 lớp: thông tin, dữ liệu, tri thức, trí tuệ với AI, cộng đồng và niềm tin.
Cách tiếp cận này cho thấy một sự dịch chuyển đáng chú ý trong quan niệm về tài sản của tòa soạn. Nhiều năm hoạt động đã tạo ra một kho khổng lồ gồm bài viết, hình ảnh, video, âm thanh, số liệu và thông tin về con người, sự kiện. Nếu được số hóa, chuẩn hóa và kết nối, kho tư liệu ấy không chỉ để lưu trữ hay tra cứu, mà có thể trở thành nền tảng để xây dựng sản phẩm mới, hệ thống dữ liệu và những nguồn tri thức chuyên sâu.
Từ một bài viết đơn lẻ, báo chí có thể đi xa hơn để tạo ra những sản phẩm có giá trị sử dụng lâu dài: hệ thống thông tin về kinh tế, giáo dục, khoa học, văn hóa, du lịch, đô thị hay các lĩnh vực chuyên ngành. Đây là những giá trị mà các nền tảng nội dung ngắn khó có thể thay thế hoàn toàn.
AI không thay thế giá trị báo chí, mà buộc báo chí xác định rõ giá trị của mình
AI đang làm thay đổi sâu sắc cách các tòa soạn sản xuất nội dung. Nhưng từ các trao đổi tại phiên thảo luận, vấn đề không phải là báo chí chạy đua với máy về tốc độ.
Tại VnExpress, theo Tổng Biên tập Phạm Hiếu, AI đã được đưa vào một số khâu, từ theo dõi thông tin trên nhiều nền tảng đến hỗ trợ sản xuất video. Với một số định dạng, thời gian xử lý từ video thô thành sản phẩm hoàn chỉnh có thể được rút ngắn từ hàng giờ xuống còn khoảng 2-3 phút.
Nhưng tốc độ ấy đồng thời làm nổi bật một câu hỏi khác: nếu máy ngày càng làm tốt những công việc sản xuất nội dung cơ bản, đâu là phần giá trị mà báo chí phải giữ lại và làm tốt hơn?
Câu trả lời nằm ở những công đoạn mà công nghệ không thể tự mình gánh trách nhiệm: kiểm chứng, xác thực, lựa chọn thông tin, đặt vấn đề trong bối cảnh, biên tập và chịu trách nhiệm trước công chúng.
AI vì thế có thể trở thành công cụ giúp tòa soạn làm nhanh hơn, xử lý được nhiều dữ liệu hơn và mở rộng năng lực sản xuất. Nhưng công nghệ không thay thế trách nhiệm báo chí. Khi khả năng tạo nội dung ngày càng trở nên dễ dàng, độ tin cậy và trách nhiệm lại càng trở thành phần giá trị cốt lõi.
Không gian mới không có một công thức chung
Một điểm khác được làm rõ qua thực tiễn của các cơ quan báo chí là: chuyển đổi số không có nghĩa tất cả các tòa soạn phải đi theo cùng một con đường.
Đa nền tảng là xu thế, nhưng đa nền tảng không đồng nghĩa với việc từ bỏ thế mạnh vốn có để chạy theo mọi xu hướng. Điều quan trọng là đưa thế mạnh ấy vào những không gian mới.
Với VOV, Phó Tổng Giám đốc Phạm Mạnh Hùng cho rằng, phát triển đa phương tiện là xu hướng tất yếu, nhưng gốc của VOV vẫn là phát thanh. Vì vậy, bên cạnh việc mở rộng đa phương tiện, đơn vị tiếp tục đầu tư cho nội dung âm thanh, xây dựng nền tảng phát thanh số quốc gia và phát triển những sản phẩm mới, trong đó có kế hoạch triển khai kênh âm nhạc cổ điển.
Từ thực tiễn này, có thể thấy công nghệ không nhất thiết làm những giá trị truyền thống trở nên lỗi thời. Ngược lại, thế mạnh cốt lõi có thể chính là điểm tựa để một tòa soạn bước vào không gian mới.
Ở Quảng Ninh, lợi thế địa phương được chuyển hóa theo một hướng khác. Báo và Phát thanh, Truyền hình Quảng Ninh phát triển nội dung truyền hình trên VTVgo, khai thác dữ liệu công chúng và dữ liệu nội dung, đồng thời sử dụng dữ liệu từ hoạt động truyền hình để sản xuất video ngắn, phát triển các kênh mạng xã hội và bổ sung tiện ích cho báo điện tử.
Cơ quan báo chí cũng chủ động đề xuất và nhận thêm các nhiệm vụ truyền thông gắn với thế mạnh địa phương, từ chương trình chính luận - nghệ thuật, truyền hình trực tiếp đến các sản phẩm về văn hóa, con người và du lịch Quảng Ninh.
Theo nhà báo Nguyễn Thế Lãm, Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình Quảng Ninh, Chủ tịch Hội Nhà báo tỉnh, kinh nghiệm quan trọng là chủ động đề xuất và nhận nhiệm vụ, bám sát các nhiệm vụ chính trị của địa phương để phát huy thế mạnh của cơ quan báo chí.
Sau hợp nhất, trong điều kiện nhân sự tinh gọn nhưng khối lượng công việc tăng, bài toán đặt ra tiếp tục là tổ chức lại quy trình, ứng dụng công nghệ và đào tạo nhân lực theo hướng một người có thể đảm nhiệm nhiều công việc nhưng vẫn phải bảo đảm chất lượng.
Điều đó cho thấy “không gian mới” không chỉ nằm ở bên ngoài tòa soạn. Nó bắt đầu từ việc tòa soạn tổ chức lại chính mình.
Cơ hội công nghệ cuối cùng vẫn quay về bài toán nguồn lực
Nếu công nghệ, dữ liệu và AI mở ra không gian phát triển mới, thì các trao đổi tại phiên cũng chỉ ra giới hạn rất thực tế: không có nguồn lực, cơ hội khó chuyển thành năng lực.
Công nghệ cần đầu tư. Dữ liệu cần hạ tầng. Sản phẩm mới cần con người. Và nhân lực công nghệ chất lượng cao đang là nguồn lực cạnh tranh đối với nhiều cơ quan báo chí, đặc biệt là những tòa soạn quy mô nhỏ.
Từ thực tiễn Báo Tiền Phong, Tổng Biên tập Phùng Công Sưởng cho rằng, yêu cầu không dừng ở việc đào tạo để phóng viên “biết” công nghệ, mà phải sử dụng được công nghệ trong công việc. Tòa soạn đã tổ chức đào tạo, sát hạch năng lực số cho phóng viên và tiếp tục đánh giá đội ngũ quản lý.
Chuyển đổi số vì vậy cuối cùng vẫn là câu chuyện về con người.
Cùng với con người là câu chuyện về hạ tầng. Nếu mỗi cơ quan báo chí tự đầu tư một hệ thống riêng, nguồn lực dễ bị phân tán và chi phí thử - sai tăng lên. Từ thực tiễn VOV, vấn đề đặt ra là lựa chọn giải pháp công nghệ phù hợp cho toàn Đài thay vì đầu tư dàn trải. Ở tầm rộng hơn, các ý kiến tại phiên cũng gợi mở nhu cầu về hạ tầng số, dữ liệu dùng chung và sự hợp tác giữa cơ quan báo chí, doanh nghiệp công nghệ và cơ sở đào tạo.
Một sản phẩm mới có thể giúp mở rộng công chúng nhưng cũng đồng thời làm tăng chi phí. Video là một ví dụ. VnExpress có thể dùng AI để rút ngắn thời gian sản xuất, nhưng để duy trì cả video ngắn và video dài vẫn cần nguồn lực lớn, trong khi doanh thu trực tiếp chưa tương xứng.
Không gian mới thực chất là năng lực làm chủ
Nhìn tổng thể, Phiên I cho thấy “không gian phát triển mới” của báo chí không nằm đơn thuần ở một nền tảng, một công nghệ hay một định dạng nội dung.
Không gian ấy nằm trong khả năng tổ chức lại nguồn lực, khai thác tài sản dữ liệu, phát triển sản phẩm, giữ chân công chúng, tạo nguồn thu và bảo vệ giá trị do báo chí tạo ra.
Vì vậy, điều quan trọng được gợi ra không chỉ là báo chí đang có thêm những cơ hội nào, mà là mỗi cơ quan báo chí sẽ làm gì với những cơ hội đó.
Biết mình có lợi thế gì. Chọn công nghệ nào. Tổ chức nguồn lực ra sao. Tạo sản phẩm thế nào. Xây dựng quan hệ với cộng đồng như thế nào. Và quan trọng nhất, làm thế nào để giá trị tạo ra từ hoạt động báo chí có thể quay trở lại nuôi dưỡng hoạt động báo chí.
Theo nghĩa đó, Phiên I của Diễn đàn Tổng biên tập lần thứ 8- năm 2026 đã đi từ câu chuyện mở rộng không gian đến câu chuyện làm chủ không gian: lấy giá trị báo chí làm nền tảng, lấy công nghệ làm công cụ, lấy dữ liệu và tri thức làm nguồn lực, lấy niềm tin công chúng làm tài sản, và lấy năng lực tổ chức, liên kết làm đòn bẩy phát triển.
