Khi tin giả, thông tin sai lệch liên tục chiếm ưu thế ban đầu, báo chí chính thống đứng trước yêu cầu phải chuyển từ tư duy phản ứng sang tư duy kiến tạo: chủ động xây dựng khung nhận thức đúng, lan tỏa hệ giá trị tích cực, để cái đúng trở thành dòng chảy chủ đạo trên không gian mạng.
“Phủ xanh” không gian số vì thế không chỉ là một khẩu hiệu, mà là một chiến lược làm báo, đòi hỏi sự chủ động trong dự báo, sự bền bỉ trong lan tỏa giá trị đúng và cách tiếp cận phù hợp với đặc trưng của môi trường truyền thông đa nền tảng.
Từ phản ứng sang dự báo: đi trước để tạo “khung nhận thức”
Theo ông Nguyễn Hoàng Nhật, Phó Trưởng ban Nhân Dân điện tử, Báo Nhân Dân, đây chính là thời điểm báo chí buộc phải thay đổi tư duy căn bản trong việc định hướng dư luận xã hội trên môi trường số.
“Trong môi trường số, tốc độ, tính lan truyền và khả năng thao túng cảm xúc là ba yếu tố khiến thông tin sai trái luôn có lợi thế ban đầu. Vì vậy, báo chí chính thống không thể chỉ ‘đính chính’ hay ‘phản bác’ theo lối bị động, mà cần chuyển sang tư duy chủ động dẫn dắt”, ông Nguyễn Hoàng Nhật nhấn mạnh.
Một trong những điểm yếu cố hữu của báo chí chính thống là thói quen “chạy theo” sự kiện, đặc biệt là các luồng thông tin sai trái trên mạng xã hội. Khi tin giả đã lan rộng, bài phản bác dù đúng đến đâu cũng thường chỉ tiếp cận được nhóm công chúng đã sẵn niềm tin.
Theo ông Nguyễn Hoàng Nhật, thay vì chỉ phản ứng, báo chí cần đi trước một bước. “Báo chí cần dự báo sớm các ‘điểm nóng’ về tư tưởng, chính sách, xã hội; từ đó chuẩn bị sẵn các gói nội dung giải thích, phân tích, dẫn luận khoa học. Khi thông tin sai trái xuất hiện, dư luận đã có sẵn một ‘khung nhận thức’ đúng để đối chiếu”.
Cách tiếp cận này đòi hỏi báo chí không chỉ làm tốt nghiệp vụ thông tin, mà còn phải nâng tầm năng lực phân tích, dự báo, bám sát đời sống xã hội và tiến trình chính sách. Đó là sự chuyển dịch từ “đưa tin” sang “kiến tạo nhận thức”.
Khi “cái đúng” đủ mạnh, “cái sai” tự suy yếu
Không gian mạng không phải là một mặt trận chỉ toàn phản bác. Ngược lại, nếu chỉ chăm chăm vào việc chỉ ra “cái sai”, báo chí dễ rơi vào thế bị động, thậm chí vô tình khuếch đại thông tin tiêu cực.
Từ thực tiễn làm báo, ông Nguyễn Hoàng Nhật cho rằng, nhiệm vụ cốt lõi của báo chí chính thống là xây dựng và lan tỏa hệ giá trị đúng. “Không chỉ nói ‘cái gì sai’, mà quan trọng hơn là xây dựng hệ giá trị đúng, lan tỏa các câu chuyện tích cực, mô hình hay, con người thật – việc thật. Khi cái đúng đủ mạnh, cái sai tự suy yếu”.
Tinh thần này cũng thống nhất với chỉ đạo của Tổng Bí thư tại Hội nghị tổng kết ngành Tuyên giáo và Dân vận: “Phủ xanh” không gian mạng bằng những thông tin tích cực. Đó không phải là né tránh vấn đề, mà là tạo ra một dòng chảy chủ đạo về niềm tin, khát vọng và những hình mẫu tốt đẹp trong xã hội.
Vắng mặt trên mạng xã hội: báo chí tự đánh mất quyền định hướng
Theo ông Nhật, một thực tế không thể phủ nhận: nếu báo chí chính thống không hiện diện mạnh mẽ trên mạng xã hội, khoảng trống ấy sẽ nhanh chóng bị lấp đầy bởi tin giả, thông tin giật gân và các luồng quan điểm cực đoan.
Nhưng “hiện diện” không đồng nghĩa với việc đơn giản là đăng lại bài báo lên Facebook hay TikTok.
“Việc hiện diện không chỉ là đăng lại bài báo, mà là sản xuất nội dung phù hợp từng nền tảng, từng nhóm công chúng. Định hướng này cũng đã được nêu rõ trong Chiến lược Chuyển đổi số báo chí do Chính phủ ban hành năm 2023”, ông Nguyễn Hoàng Nhật phân tích.
Mỗi nền tảng có một “ngôn ngữ” riêng, một nhịp tiếp nhận riêng. Báo chí muốn giữ vai trò dẫn dắt, buộc phải học cách nói chuyện bằng ngôn ngữ của công chúng số, mà không đánh mất bản sắc chính luận.
Một bài toán nan giải khác là làm thế nào để sản phẩm báo chí số vừa có chiều sâu lý luận, vừa đủ sức lan tỏa trong môi trường ưu tiên hình ảnh, video và cảm xúc.
Chiều sâu không nằm ở độ dài
Theo ông Nguyễn Hoàng Nhật, vấn đề không nằm ở việc viết dài hay ngắn, mà ở tư duy thể hiện.
“Chiều sâu nằm ở tư duy, không phải ở độ dài. Công chúng hiện nay chuyển dần sang thói quen nghe và xem hơn là đọc. Nếu cứ bám vào những bài viết dài dòng, mô típ cũ kiểu ‘đập tan luận điệu xuyên tạc’, thì rất khó tiếp cận”.
Ông cho rằng, chính luận hiện đại cần thoát khỏi lối diễn đạt hàn lâm, nặng thuật ngữ, thay bằng ví dụ đời sống, so sánh trực quan, dẫn chứng cụ thể. Lý luận chỉ thực sự thuyết phục khi “đi bằng đôi chân của thực tiễn”.
“Một câu chuyện thật, một nhân vật cụ thể có sức thuyết phục hơn nhiều trang lập luận khô cứng. Chính luận hiện đại cần biết kể chuyện bằng tư duy chính trị”.
Báo Nhân Dân và bài toán chạm tới giới trẻ
Với vị thế là cơ quan ngôn luận của Đảng, Báo Nhân Dân có lợi thế lớn về tính chính danh và độ tin cậy. Nhưng để tiếp cận giới trẻ – nhóm công chúng năng động, khó tính và nhạy cảm với sự áp đặt thì uy tín thôi là chưa đủ.
Thực tế đó đã thôi thúc Báo Nhân Dân triển khai nhiều cách làm mới trong thời gian qua.
Từ chương trình hòa nhạc “Tổ quốc trong tim”, các tour chiếu phim ca nhạc tại trường đại học, phát hành tại rạp và trên nền tảng số, đến các ấn phẩm đặc biệt nhân những dịp kỷ niệm lớn của đất nước như 50 năm Giải phóng miền Nam, 135 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, 80 năm Quốc khánh, hay triển lãm “Cờ Đảng soi đường” – tất cả đều nhằm mở rộng không gian tiếp cận tư tưởng theo cách mềm mại, giàu cảm xúc.
“Giới trẻ không xa lạ với lý tưởng, nhưng dị ứng với sự áp đặt. Cần tiếp cận bằng tinh thần đối thoại, giải thích, truyền cảm hứng, chứ không chỉ tuyên truyền một chiều”, ông Nguyễn Hoàng Nhật chia sẻ.
Song song với đó là việc chủ động xây dựng “hệ sinh thái nội dung số về tư tưởng”, kết nối bài báo, video, podcast, đồ họa, tương tác trực tuyến trên nhiều nền tảng khác nhau.
Đầu tư cho chính luận: không thể làm theo kiểu “mùa vụ”
Thẳng thắn nhìn nhận, ông Nguyễn Hoàng Nhật cho rằng việc xây dựng các loạt bài bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng vẫn đang đối mặt nhiều khó khăn: đề tài nặng lý luận, áp lực thời gian, thiếu đội ngũ chuyên sâu, và sự cạnh tranh khốc liệt của nội dung giải trí.
Giải pháp, theo ông, là phải đầu tư có trọng điểm cho chính luận:“Chính luận không thể làm theo kiểu ‘mùa vụ’. Đây phải là mảng chiến lược, có kế hoạch dài hơi, có nhóm tác giả nòng cốt”.
Quan trọng hơn, cần mạnh dạn đổi mới hình thức: từ phóng sự chính luận, điều tra chính luận, bình luận chính sách, đến đối thoại, hỏi – đáp… để chính luận không còn đồng nghĩa với khô cứng.
Trong bối cảnh không gian mạng đầy nhiễu động, báo chí chính thống không thể chỉ tồn tại như một “người phản biện”. Vai trò lớn hơn là người kiến tạo, dẫn dắt một dòng chảy thông tin tích cực, bền bỉ và thuyết phục. “Không để không gian mạng chỉ toàn tranh cãi, phản bác. Phải có niềm tin, khát vọng và hình mẫu tích cực”, ông Nguyễn Hoàng Nhật khẳng định.
Đó không chỉ là câu chuyện của riêng Báo Nhân Dân, mà là bài toán của báo chí cách mạng trong kỷ nguyên số: giữ vững vai trò định hướng bằng sự chủ động, sáng tạo và trách nhiệm xã hội.
