Những trang báo xuất bản trước, trong và sau ngày 10/10/1954 vì thế không chỉ ghi lại thời khắc Thủ đô được giải phóng, mà còn lưu giữ cả quá trình dẫn tới ngày Hà Nội trở về với nhân dân.
Một dòng tư liệu kéo dài suốt 9 năm kháng chiến
Nhìn từ kho tư liệu của Bảo tàng Báo chí Việt Nam, ngày Giải Phóng Thủ đô 10/10/1954 không phải là một dấu mốc xuất hiện đột ngột trên những trang báo. Đằng sau thời khắc Hà Nội được giải phóng là cả một dòng chảy báo chí kéo dài suốt 9 năm kháng chiến.
Theo ông Thân Quang Minh, Trưởng phòng Nghiệp vụ, Bảo tàng Báo chí Việt Nam, các tờ Cứu Quốc, Sự Thật, Nhân Dân, Quân Việt Bắc, Chiến Khu, Tiên Phong... đã theo sát cuộc kháng chiến trên nhiều phương diện, từ chiến đấu, sản xuất đến đời sống xã hội, xây dựng lực lượng. Cùng với những trang báo là hệ thống tư liệu về báo chí chiến khu, Trường Dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng năm 1949, các trạm phát hành báo và hiện vật gắn với những người làm báo. Tất cả cho thấy báo chí khi ấy không đứng ngoài cuộc kháng chiến mà hiện diện ngay trong đời sống của cuộc kháng chiến.
Dấu ấn ấy đặc biệt rõ tại mặt trận Điện Biên Phủ. 33 số Báo Quân đội nhân dân được tổ chức, biên tập, in và phát hành ngay tại chiến trường đã trở thành một minh chứng sinh động cho khả năng tác nghiệp của báo chí trong điều kiện khắc nghiệt. “Đây là minh chứng rất rõ cho khả năng tổ chức, tác nghiệp và phản ánh hiện thực của báo chí trong một hoàn cảnh đặc biệt”, ông Minh cho biết. Những trang báo ấy cũng ghi lại những chuyển biến quyết định của cuộc kháng chiến, trước khi Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết tháng 7/1954.
Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, câu chuyện về Hà Nội trên báo chí chưa dừng lại. 80 ngày sau Hiệp định Giơ-ne-vơ là một khoảng thời gian đặc biệt, khi thành phố nằm trong vùng tập kết, chuyển quân của quân đội Pháp và quá trình chuẩn bị tiếp quản được tiến hành trong nhiều mặt.
Báo chí thời điểm đó tiếp tục theo sát những diễn biến tại Hà Nội: từ đấu tranh chống phá hoại, chống cưỡng ép di cư đến bảo vệ tài sản, công sở, nhà máy, công trình công cộng; đồng thời phản ánh công tác chuẩn bị tiếp quản, giữ gìn trật tự và ổn định đời sống nhân dân.
Chính sự tiếp nối ấy khiến hệ thống tư liệu báo chí 1945–1954 trở thành một dòng ghi chép liền mạch, dẫn tới ngày Hà Nội trở về với nhân dân.
Từ những dòng tin, hiện lên ngày Thủ đô trở về
Trong dòng tư liệu ấy, những số báo xuất bản ngay trong các ngày 9, 10 và sau 10/10/1954 có giá trị đặc biệt, bởi chúng ghi lại trực tiếp những diễn biến của ngày lịch sử.
Chẳng hạn, Nhân Dân số 11–12/10/1954 đăng những tin điện của phóng viên từ Hà Nội, ghi lại cụ thể diễn biến tiếp quản và cuộc hành quân lịch sử ngày 10/10. Những bản tin ghi rõ thời điểm các đơn vị tiến vào Phủ Toàn quyền, Bắc Bộ phủ, khu vực Bờ Hồ, thành Hà Nội; đồng thời ghi lại cảnh nhân dân mở cửa, mang cờ, vỗ tay reo mừng, những cổng chào và khẩu hiệu xuất hiện trên đường phố đón đại quân.
Những chi tiết ấy khiến ngày Giải phóng Thủ đô không chỉ hiện lên như một sự kiện chính trị, quân sự, mà còn là một ngày trở về của những con người, gia đình, khu phố, nhà máy, trường học và đời sống Hà Nội.
“Báo chí không chỉ ghi chép lịch sử, mà báo chí là một bộ phận của chính đời sống kháng chiến và là một lực lượng tham gia vào quá trình tạo dựng, kết nối đời sống tinh thần của xã hội”, ông Thân Quang Minh nhận định.
Theo ông, trong 9 năm kháng chiến, báo chí phản ánh từ những trận đánh, chiến dịch lớn đến sản xuất, đời sống, giáo dục, văn hóa và những câu chuyện cụ thể của người dân. Bởi vậy, những trang báo hôm nay cho phép nhìn lại một bức tranh xã hội rộng hơn những con số về chiến thắng hay các mốc thời gian lịch sử.
Đặc biệt, qua báo chí năm 1954 có thể thấy rõ sự chuyển đổi trong tâm thế xã hội: từ tâm thế chiến đấu trong chiến tranh sang tâm thế chuẩn bị xây dựng cuộc sống trong hòa bình. Trong 80 ngày trước khi tiếp quản, báo chí ghi lại nhiều mặt của cuộc đấu tranh và công tác chuẩn bị để Hà Nội được tiếp quản an toàn, nhanh chóng, giữ ổn định đời sống thành phố.
“Chính những chi tiết đời thường trong các bản tin ấy làm nên giá trị lâu dài của tư liệu báo chí. Qua đó, thế hệ hôm nay có thể hình dung người Hà Nội đã đón ngày ấy như thế nào, đường phố ra sao, bộ đội tiến vào những tuyến đường nào và cuộc sống bắt đầu trở lại bình thường như thế nào”, ông Minh chia sẻ.
Mỗi trang báo hôm nay cũng có thể là sử liệu ngày mai
Sau 72 năm, những tư liệu báo chí về ngày Giải phóng Thủ đô không chỉ có giá trị trong việc lưu giữ ký ức lịch sử mà còn gợi ra một vấn đề đối với báo chí đương đại: trách nhiệm ghi chép thời đại.
Theo ông Thân Quang Minh, khi đọc lại những trang báo của 72 năm trước, có thể thấy các phóng viên đã cố gắng ghi lại sự kiện bằng những thông tin cụ thể về thời gian, địa điểm, diễn biến và con người. Những bản tin từng phục vụ nhu cầu thông tin tức thời, theo thời gian, đã trở thành nguồn sử liệu quý.
“Từ đây, những trang báo cũ cũng đặt ra một câu chuyện đối với báo chí hôm nay. Nếu một bản tin về ngày 10/10/1954 có thể trở thành tư liệu để các thế hệ sau tìm hiểu về Hà Nội, thì mỗi tác phẩm báo chí hôm nay cũng có thể trở thành một phần ký ức của xã hội trong tương lai”, ông Minh chia sẻ.
Đó cũng là lý do Bảo tàng Báo chí Việt Nam không chỉ lưu giữ những tờ báo, mà còn bảo tồn những câu chuyện, con người, hiện vật và dấu vết nghề nghiệp phía sau mỗi trang báo. Từ những tư liệu ấy, một sự kiện từng là tin tức của ngày hôm qua có thể trở thành “nhân chứng” của lịch sử hôm nay. Và những gì báo chí ghi lại hôm nay cũng sẽ góp phần trả lời cho các thế hệ mai sau rằng chúng ta đã sống, làm việc và chứng kiến thời đại của mình như thế nào.
