![1.jpg](https://cdn.congluan.vn/images/04c344482110dd6b498d747e0faf22c11f30c0225ddd3aa1590cb047540feff4d9cb9cf230832f632e0e62091f10e36c/1.jpg.avif "Nhà thờ tại “Nghĩa Trủng đàn" thuộc phường Quảng Trị, tỉnh Quảng Trị - Ảnh: Viết Hảo")
Đó chính là “Nghĩa Trủng đàn”, tọa lạc tại phường Quảng Trị, trên khu đất rộng hơn 3.000 m2. Nghĩa trang này được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh, đã tồn tại hơn 150 năm bất chấp sự tàn phá của chiến tranh.
Theo ghi chép, khu nghĩa trang này được lập vào năm 1872, dưới thời vua Tự Đức. Cụ thể, đại phu Hoàng Hữu Lợi khi thấy nhiều nấm mồ vô chủ nằm dọc sông Thạch Hãn, phần lớn là những lưu dân trong quá trình Nam tiến, đã bỏ tiền mua 7 sào đất ở làng Thạch Hãn để lập nghĩa trang vào năm 1872.
![2.jpg](https://cdn.congluan.vn/images/04c344482110dd6b498d747e0faf22c1cfd60522d713c43c641ac8666759bc7ad9cb9cf230832f632e0e62091f10e36c/2.jpg.avif "Tấm bia ghi chép về lịch sử hình thành "Nghĩa Trủng đàn" kể từ năm 1872 dưới thời vua Tự Đức - Ảnh: Viết Hảo")
Sau này, con đại phu Hoàng Hữu Lợi là Hiệp biện Đại học sĩ Hoàng Hữu Xứng, trong thời gian làm Tuần phủ Hà Nội phát hiện nhiều di chỉ mộ hoang ở vùng quản hạt. Sau khi tìm hiểu, vị này xác định đây là di cốt của nghĩa quân Tây Sơn trong trận đại phá quân Thanh mùa xuân Kỷ Dậu năm 1789.
Sau đó, ông thu gom được khoảng 600 bộ hài cốt, thuê ghe đưa về an táng tại "Nghĩa Trủng đàn" tại quê nhà. Nhiều người trong số đó quê Thuận Hóa, tức vùng Quảng Bình (cũ), Quảng Trị, Huế.
Hiện nay tại “Nghĩa Trủng đàn” có tấm bia ghi rõ về lịch sử hình thành khu nghĩa trang này do cố nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường thuộc dòng dõi họ Hoàng đời thứ 16 biên soạn. Với việc nghĩa trang là nơi chôn cất hơn 600 hài cốt nghĩa sỹ Tây Sơn, ông đã khẳng định “đây là nghĩa trang liệt sỹ đầu tiên của Việt Nam”.
Theo lệ, vào ngày 25 tháng Chạp hàng năm nơi đây tổ chức lễ tế trang trọng, tri ân các chiến sỹ vì nước vong thân. Đến đời vua Thành Thái, nghĩa trang này được đưa vào quy chế quốc gia, ban ruộng, miễn thuế sưu để người làng tận tâm chăm lo hương khói.
Ông Lê Khắc Bảo Trị, nhân viên bảo vệ tại “Nghĩa Trủng đàn” cho biết, hiện nay tại khu vực nhà thờ còn lưu giữ phiến đá khắc 3 chữ “Nghĩa Trủng xứ” còn nguyên vẹn và được gìn giữ đến tận bây giờ.
Trong không gian nghĩa trang còn được bố trí một chuông đồng lớn, để phục vụ việc thỉnh chuông vào các dịp cúng tế, hoặc khi có khách đến ghé thăm. Khi tiếng chuông ngân lên nghĩa là báo hiệu có khách đến viếng thăm, như là sự tri ân, tưởng nhớ các nghĩa sỹ đã xả thân vì nước.
Hàng năm vào dịp lễ tết, hoặc các ngày lễ lớn, cán bộ và nhân dân thị xã Quảng Trị (cũ), nay là phường Quảng Trị đều đến dâng hương, dâng hoa tại nghĩa trang này. Địa điểm này cũng được phục vụ cho du khách ghé tham quan tìm hiểu văn hóa, lịch sử bên cạnh các di tích nổi tiếng lân cận nằm cách đó khoảng 2 km như: Thành Cổ Quảng Trị, Khu lưu niệm Tổng Bí thư Lê Duẩn…
