Ngày 27/1, Công ty Cổ phần Sách Đại học – Dạy nghề (đơn vị thành viên của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN)) đã tổ chức lễ giới thiệu và ra mắt cuốn sách Chế độ ruộng đất ở Việt Nam thế kỉ XI - XVIII của cố GS.TS.NGND. Trương Hữu Quýnh. Đây là công trình sử học có giá trị nền tảng đối với nghiên cứu lịch sử kinh tế - xã hội Việt Nam.
Hơn 40 năm trước, bộ sách hai tập Chế độ ruộng đất ở Việt Nam thế kỉ XI – XVIII của Giáo sư Trương Hữu Quýnh từng được xuất bản và nhanh chóng trở thành một thành tựu khoa học quan trọng, đặt nền móng cho việc nghiên cứu lịch sử ruộng đất Việt Nam trong giai đoạn trung đại. Từ đó đến nay, giới sử học và bạn đọc luôn mong đợi một công trình đầy đủ, hệ thống hơn về vấn đề này. Tuy nhiên, mong mỏi ấy kéo dài qua nhiều thập kỷ.
Chính vì vậy, năm 2025, NXBGDVN đã phối hợp cùng gia đình cố Giáo sư tiến hành chỉnh lý, biên tập và xuất bản lại công trình dưới hình thức một tập sách hoàn chỉnh, nhằm tiếp tục lan tỏa giá trị học thuật của một tác phẩm kinh điển.
Cuốn sách tái hiện một cách sâu sắc tiến trình lịch sử ruộng đất Việt Nam trong suốt tám thế kỷ, từ thế kỉ XI đến XVIII - giai đoạn đất nước trải qua nhiều biến động lớn, từ thời kì hưng thịnh của các triều đại Lý, Trần, Lê đến những mâu thuẫn, suy yếu, nội chiến và phân liệt quyền lực. Song hành với những biến động chính trị là sự phát triển của nhà nước quân chủ, chế độ sở hữu ruộng đất và cấu trúc kinh tế - xã hội Việt Nam.
Buổi ra mắt sách diễn ra trong không khí trang trọng, ấm cúng, quy tụ nhiều thế hệ học trò và nhà nghiên cứu lịch sử.
Chia sẻ về đóng góp của cố GS.TS.NGND. Trương Hữu Quýnh, TS. Vũ Đức Liêm – Phó Trưởng khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cho biết, các công trình nghiên cứu của Giáo sư đã góp phần quan trọng trong việc phục dựng một bức tranh lịch sử – xã hội đa chiều và sinh động về nền kinh tế, hoạt động nông nghiệp cũng như đời sống xã hội Việt Nam từ thế kỷ XI đến thế kỷ XVIII.
Theo TS. Vũ Đức Liêm, trong bối cảnh những năm 1970–1980 của thế kỷ XX, khi nghiên cứu lịch sử ở Việt Nam chủ yếu tập trung vào lịch sử chính trị, quân sự và chiến tranh, Giáo sư Trương Hữu Quýnh đã kiên định lựa chọn một hướng tiếp cận khác biệt và đầy thách thức: nghiên cứu lịch sử ruộng đất và các quan hệ kinh tế – xã hội trong xã hội quân chủ. Đây là hướng đi mang tính tiên phong, đặt nền móng cho việc tiếp cận lịch sử từ chiều sâu cấu trúc kinh tế và đời sống xã hội, thay vì chỉ dừng ở các sự kiện hay triều đại.
TS. Vũ Đức Liêm nhấn mạnh, những công trình của Giáo sư Trương Hữu Quýnh đã xác lập nền tảng học thuật vững chắc cho các thế hệ nghiên cứu sau này trong việc tìm hiểu lịch sử Việt Nam thời kỳ quân chủ, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến kinh tế nông nghiệp, đời sống nông dân, cấu trúc làng xã và sự vận động, chuyển đổi của thể chế chính trị – xã hội qua nhiều thế kỷ.
Cũng theo TS. Vũ Đức Liêm, di sản khoa học của Giáo sư Trương Hữu Quýnh hiện vẫn đang được kế thừa và phát triển tại khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Từ nền tảng nghiên cứu về chế độ ruộng đất, nhiều giảng viên và nhà nghiên cứu trẻ tiếp tục mở rộng các hướng tiếp cận mới về lịch sử kinh tế, lịch sử chính trị – xã hội, các phong trào nông dân, cấu trúc làng xã, cũng như hệ thống thuế khóa, bộ máy hành chính và cơ chế vận hành của nhà nước phong kiến Việt Nam.
Phát biểu tại buổi lễ, bà Đỗ Thị Thu Hà – phu nhân cố GS.TS.NGND. Trương Hữu Quýnh bày tỏ sự xúc động và lòng cảm kích trước sự hiện diện của các đại biểu, các đơn vị thư viện và đông đảo khách mời đã dành sự quan tâm, trân trọng đối với công trình khoa học của Giáo sư.
Theo bà Hà, cuốn sách Chế độ ruộng đất ở Việt Nam thế kỷ XI – XVIII không chỉ là kết quả của nhiều năm nghiên cứu bền bỉ, mà còn là tâm huyết cả đời của Giáo sư Trương Hữu Quýnh, thể hiện khát vọng đi sâu tìm hiểu gốc rễ xã hội và lịch sử Việt Nam.
Tác phẩm này không chỉ là công trình nghiên cứu về ruộng đất thuần túy, mà còn là mạch ngầm phân tích các vấn đề cốt lõi của lịch sử kinh tế – xã hội Việt Nam trung đại. Công trình đã được trao Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ, ghi nhận những đóng góp bền bỉ và có chiều sâu của tác giả đối với nền sử học nước nhà.
Cuốn sách được cấu trúc thành hai phần. Phần I tập trung vào giai đoạn từ thế kỉ XI đến XV (thời Lý – Trần – Lê sơ), làm rõ vai trò chủ đạo của ruộng đất công làng xã cùng các hình thái sở hữu như thái ấp, điền trang, đồng thời phân tích chính sách quân điền và mối quan hệ giữa quyền lực nhà nước với tính tự quản của làng xã.
Phần II đi sâu vào giai đoạn thế kỉ XV đến XVIII (thời Lê Trung hưng – Tây Sơn), thời kỳ phân liệt và nhiều biến động, chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của sở hữu tư nhân ruộng đất, sự trỗi dậy của tầng lớp địa chủ và các phong trào khởi nghĩa nông dân, đỉnh cao là phong trào Tây Sơn.
Việc tái bản và giới thiệu cuốn sách Chế độ ruộng đất ở Việt Nam thế kỉ XI – XVIII không chỉ là sự tri ân đối với một học giả lớn, mà còn góp phần bổ sung nguồn tư liệu chuẩn mực, có giá trị lâu dài cho công tác nghiên cứu, giảng dạy lịch sử và khoa học xã hội tại Việt Nam.
