Nhà báo Nguyễn Tri Thức, Ủy viên Ban Biên tập, Giám đốc Trung tâm Chuyên đề và Truyền thông - Phát hành, Tạp chí Cộng sản cho rằng: Quy trình biên tập, xuất bản tác phẩm, sản phẩm báo chí là điều bắt buộc ở tất cả các cơ quan báo chí, thuộc cả 4 loại hình. Dù có những khác biệt nhất định, các quy trình cơ bản đều hình thành một chuỗi kiểm soát từ phát hiện, phê duyệt đề tài; triển khai, thu thập thông tin, hình ảnh; xử lý thông tin; biên tập qua các cấp đến khâu ký duyệt xuất bản, phát sóng.
Theo ông Nguyễn Tri Thức, chính chuỗi công việc đó tạo thành “bộ lọc quy trình kiểm duyệt nội bộ” – tuyến phòng ngừa rủi ro quan trọng đối với cả nhà báo và cơ quan báo chí.
Tốc độ không thể thay thế sự kiểm chứng
Sự phát triển của báo điện tử và mô hình tòa soạn hội tụ đang giúp quy trình sản xuất, biên tập, xuất bản trở nên nhanh chóng, thuận tiện hơn. Tuy nhiên, tốc độ cũng đặt ra một nghịch lý: càng thuận tiện, càng dễ hình thành tâm lý đọc lướt, duyệt nhanh và bỏ qua những chi tiết tưởng như rất nhỏ.
Nhà báo Nguyễn Tri Thức lưu ý, tư duy đọc, xem, duyệt trên môi trường mạng không phải lúc nào cũng bao quát, kỹ lưỡng như khi đọc trên giấy. Phần mềm quản lý nội dung (CMS) cũng có thể khiến người sử dụng dễ lướt qua nội dung, từ đó bỏ sót những lỗi như thiếu câu, thiếu dấu hoặc sai các con số.
“Càng chạy đua với tốc độ, càng phải có những ‘điểm dừng’ để kiểm chứng”, ông nhấn mạnh.
Điểm quan trọng, theo ông, là không được ỷ lại vào người duyệt phía sau và cũng không mặc nhiên tin rằng người đã duyệt phía trước đã kiểm tra đầy đủ. Mỗi khâu trong quy trình phải gắn với trách nhiệm cụ thể của người thực hiện.
Thực tế tại một số cơ quan báo chí cho thấy, “bộ lọc” có thể được tổ chức theo những cách khác nhau. Tại Báo Lao Động có chức danh “tỉnh táo viên”. Tại Báo Gia đình & Xã hội, quy trình từ bản thảo đến số báo được thể hiện cụ thể. Với Hồ sơ sự kiện của Tạp chí Cộng sản, việc đọc, kiểm duyệt được thực hiện qua nhiều vòng; từ bông 1, bông 2 đến bản bông và bản in mẫu được chuẩn bị như một số tạp chí thực tế trước khi xuất bản.
Những cách làm này cho thấy kiểm duyệt hiệu quả không nhất thiết chỉ phụ thuộc vào công nghệ, mà trước hết phụ thuộc vào việc tòa soạn thiết kế được một quy trình rõ ràng và mọi người thực hiện nghiêm túc quy trình đó.
Những chi tiết nhỏ, rủi ro không nhỏ
Theo Nhà báo Nguyễn Tri Thức, trong quá trình kiểm duyệt, cần đặc biệt chú ý những nhóm thông tin dễ xảy ra sai sót nhưng có thể dẫn đến hệ quả lớn.
Đó là các con số, đơn vị đo và cách quy đổi đơn vị; tên nhân vật, chức danh, chức vụ, nhất là thông tin liên quan đến lãnh đạo. Trong quá trình biên tập, cắt gọn nội dung, việc bỏ mất phần chức danh, đơn vị hoặc địa phương có thể khiến thông tin ở phía sau trở nên thiếu chính xác.
Các thông tin liên quan đến bản đồ, địa danh, quốc gia, vùng lãnh thổ, nền kinh tế cũng cần được kiểm tra kỹ. Những vấn đề này càng đòi hỏi sự thận trọng khi nội dung liên quan đến những vấn đề nhạy cảm về chính trị, tư tưởng, đối ngoại.
Một yêu cầu khác được đặt ra là phải hình thành thói quen đặt câu hỏi trước những thông tin xuất hiện trên mạng xã hội, nơi thật - giả có thể đan xen. "Người làm báo không nên chỉ tiếp nhận thông tin một cách thụ động mà cần đặt vấn đề: Tại sao thông tin này xuất hiện vào thời điểm này? Có cần kiểm chứng hay không? Kiểm chứng bằng phương pháp nào? Có thể đối chiếu với các nguồn tin đáng tin cậy, tìm kiếm thêm thông tin hoặc trao đổi với chuyên gia hay không?", ông Thức chia sẻ.
AI đặt ra một lớp “bộ lọc” mới
Sự tham gia ngày càng sâu của AI vào hoạt động báo chí khiến yêu cầu kiểm soát nội dung càng trở nên phức tạp. AI có thể tham gia từ khâu tìm kiếm, xử lý thông tin đến hỗ trợ hoàn thiện sản phẩm, nhưng không thể thay thế trách nhiệm thẩm định của nhà báo và các cấp phê duyệt.
Ông Nguyễn Tri Thức cho rằng, trong bối cảnh này, các tòa soạn cần có quy định riêng về sử dụng AI, xác định rõ AI được áp dụng cho những đối tượng nào, ở mức độ nào và với những loại nội dung nào.
Bởi một trong những rủi ro lớn không chỉ đến từ bản thân công nghệ, mà còn từ sự cả tin hoặc lười kiểm chứng của người sử dụng. Nếu nhà báo tiếp nhận kết quả do AI cung cấp mà không thẩm định, trong khi các cấp phê duyệt cũng khó kiểm tra lại toàn bộ nội dung, “bộ lọc” có thể mất tác dụng.
Do đó, việc kiểm soát AI cũng phải được đặt trong toàn bộ quy trình báo chí, từ phát hiện và lựa chọn đề tài, thu thập thông tin, xử lý, hoàn thiện cho đến xuất bản, phát sóng.
Bộ lọc bắt đầu từ trách nhiệm
Từ thực tiễn, nhà báo Nguyễn Tri Thức chỉ ra một số nguyên nhân có thể làm suy yếu quy trình kiểm duyệt, trong đó có sức ép tiến độ và yêu cầu đi trước trong cạnh tranh thông tin; tâm lý chủ quan; cách làm theo lối mòn, công thức và sự thiếu trách nhiệm của một bộ phận người tham gia quy trình.
Giải pháp trước hết là mỗi nhà báo phải tự kiểm duyệt sản phẩm của mình, nêu cao tinh thần trách nhiệm, không ỷ lại, đùn đẩy. Các cấp lãnh đạo, biên tập khi phê duyệt cũng cần cẩn trọng, nghiêm túc, đặc biệt với những nội dung liên quan đến tư tưởng, chính trị, đối ngoại.
Cùng với đó, mỗi tòa soạn cần ban hành quy trình rõ ràng, thực hiện nghiêm túc và có cơ chế thưởng, phạt xác đáng, kịp thời để vừa động viên, vừa răn đe.
“Không có bộ lọc nào hiệu quả nếu người thực hiện bộ lọc thiếu tỉnh táo, thiếu trách nhiệm”, ông Nguyễn Tri Thức nhấn mạnh.
