Từ việc thừa nhận các mô hình truyền thông hiện đại, mở rộng không gian kinh tế báo chí đến thúc đẩy mô hình tổ hợp báo chí đa phương tiện, Luật Báo chí 2025 đang mở ra dư địa phát triển mới cho báo chí địa phương. Nhưng cùng với đó là yêu cầu tái cấu trúc mạnh mẽ từ bộ máy, nguồn nhân lực đến phương thức vận hành và chuẩn mực nghề nghiệp.
Nhà báo - luật gia Đoàn Minh Long, Chủ tịch Hội Nhà báo tỉnh Khánh Hòa - nhìn nhận đây là “một bước ngoặt chiến lược đối với hệ thống báo chí địa phương”. Bởi phía sau những quy định mới là yêu cầu các cơ quan báo chí phải tự thay đổi để thích ứng với một không gian hoạt động rộng hơn, nhưng cũng cạnh tranh và nhiều rủi ro hơn.
Không gian mới buộc tòa soạn phải thay đổi
Một trong những thay đổi có ý nghĩa với báo chí địa phương là pháp luật đã có cách tiếp cận phù hợp hơn với thực tiễn truyền thông hiện đại. Báo chí không còn chỉ được hình dung trong những khuôn khổ truyền thống, khi các sản phẩm số, các phương thức truyền tải mới ngày càng trở thành một phần quan trọng của đời sống báo chí.
Từ thực tế này, việc pháp luật công nhận và tạo hành lang cho những mô hình, phương thức truyền thông hiện đại như livestream, podcast, nội dung trên các nền tảng số... có ý nghĩa không nhỏ với các cơ quan báo chí địa phương. Không gian hoạt động được mở rộng cũng đồng nghĩa với việc tòa soạn có thêm lựa chọn để tiếp cận công chúng và tổ chức sản xuất những sản phẩm mới.
“Luật mới mang lại những giá trị cốt lõi và tác động sâu sắc đến cả mô hình tòa soạn lẫn đội ngũ nhà báo, phóng viên cơ sở”, ông Đoàn Minh Long nói.
Cùng với đó, định hướng đầu tư hạ tầng dữ liệu, nền tảng số báo chí dùng chung; làm rõ hơn khái niệm “báo” và “tạp chí”, hạn chế tình trạng “báo hóa” tạp chí cũng tạo ra một hành lang rõ ràng hơn cho quá trình sắp xếp, phát triển hệ thống báo chí.
Theo ông Đoàn Minh Long, đối với Khánh Hòa và các địa phương, cơ hội đáng chú ý còn nằm ở bài toán kinh tế báo chí. Khi các hình thức sản xuất và phân phối nội dung được mở rộng, cơ quan báo chí có thêm điều kiện hợp tác với doanh nghiệp, tổ chức để sản xuất nội dung, phát triển các kênh trên mạng xã hội theo đúng quy định; khai thác các sản phẩm thu phí, quyền nghe, nhìn, xem và tích hợp dịch vụ trực tuyến.
Một dư địa khác đối với báo chí địa phương nằm ở hoạt động truyền thông chính sách. “Cơ chế giao nhiệm vụ, đặt hàng, đấu thầu dịch vụ truyền thông chính sách từ ngân sách địa phương được quy định rất rõ ràng, minh bạch và cụ thể hơn”, ông Đoàn Minh Long nhận định.
Nhưng cơ hội ấy không tự biến thành năng lực phát triển. Muốn khai thác được không gian mới, chính các tòa soạn phải thay đổi.
Cơ hội phát triển - phép thử cho sự tự đổi mới
Một trong những vấn đề được đặt ra từ thực tiễn báo chí địa phương là bài toán tổ chức bộ máy và con người.
Nếu Luật Báo chí 2025 mở thêm không gian để các cơ quan báo chí phát triển sản phẩm, nguồn thu và mô hình hoạt động mới thì ngược lại, các tòa soạn cũng phải chứng minh được năng lực vận hành trong môi trường đó.
“Luật mới vừa mở ra không gian phát triển kinh tế lớn, vừa đòi hỏi các tòa soạn, cơ quan báo chí của tỉnh phải tự tinh gọn bộ máy, tinh anh chuyên môn nghiệp vụ, lựa chọn và đào thải những bất cập lâu nay về đội ngũ chưa thực sự làm nghề", ông Đoàn Minh Long nêu quan điểm.
Định hướng hình thành “Tổ hợp báo chí đa phương tiện”, theo ông Long, cũng mở ra khả năng tập trung nguồn lực thay vì duy trì những cấu trúc vận hành phân tán. Việc các cơ quan báo, đài phát thanh - truyền hình cấp tỉnh có thể quy tụ về một đầu mối, đồng thời sản xuất nhiều loại hình sản phẩm, tạo cơ sở để tổ chức lại nguồn lực, giảm sự trùng lặp và hướng tới một hệ sinh thái nội dung thống nhất.
Với các cơ quan báo chí địa phương, đây vừa là cơ hội, vừa là phép thử về khả năng tự đổi mới.
Một nội dung khác có ý nghĩa thực tế là việc chuẩn hóa tổ chức và quản lý hoạt động của các văn phòng đại diện, cơ quan thường trú trên địa bàn. Việc tăng cường quản lý, phân cấp thẩm quyền cho chính quyền địa phương trong kiểm soát hoạt động của các văn phòng đại diện báo chí Trung ương và TP Hồ Chí Minh đóng tại địa phương, ông Long cho rằng sẽ góp phần tạo môi trường hoạt động công bằng, khách quan và lành mạnh hơn cho báo chí địa phương.
Trách nhiệm nghề nghiệp được đặt ở chuẩn cao hơn
Sự thay đổi về mô hình tất yếu kéo theo yêu cầu cao hơn đối với người làm báo. Luật Báo chí 2025 bổ sung, làm rõ hơn các khái niệm liên quan đến phóng viên, biên tập viên; đồng thời quy định chặt chẽ hơn điều kiện cấp thẻ nhà báo lần đầu, trong đó có yêu cầu về thời gian công tác và bồi dưỡng nghiệp vụ, đạo đức nghề nghiệp.
“Phóng viên phải chịu trách nhiệm cao hơn về tính xác thực của thông tin trong bối cảnh tin giả tràn lan, đặc biệt khi chia sẻ thông tin trên không gian mạng cá nhân”, ông Đoàn Minh Long nhấn mạnh.
Điều này cũng đặt ra một ranh giới cần được nhận thức rõ: tài khoản mạng xã hội có thể mang danh nghĩa cá nhân, nhưng hành vi và nội dung của người làm báo vẫn có thể tác động đến uy tín nghề nghiệp, cơ quan báo chí và niềm tin của công chúng.
Bởi vậy, cùng với năng lực chuyên môn, bản lĩnh nghề nghiệp và ý thức pháp luật ngày càng trở thành yêu cầu thiết yếu.
“Người làm báo Việt Nam cần phải có bản lĩnh, tư duy, nhãn quan chính trị khi tham gia mạng xã hội”, ông Long nói, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu nghiêm túc tuân thủ pháp luật và các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp.
Trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đặt ra một bài kiểm tra mới. Khi công cụ trí tuệ nhân tạo ngày càng tham gia sâu vào quy trình sản xuất nội dung, người làm báo phải hiểu rằng AI có thể hỗ trợ nghiệp vụ nhưng không thể thay thế trách nhiệm của người làm báo. Các yêu cầu về tính xác thực của thông tin, bản quyền, sở hữu trí tuệ và đạo đức nghề nghiệp vẫn phải được đặt lên hàng đầu.
Từ yêu cầu thực tiễn đó, ông Đoàn Minh Long đề xuất Hội Nhà báo Việt Nam sớm sửa đổi, bổ sung và ban hành các quy chế, quy định, bộ quy tắc của người làm báo Việt Nam gắn với Luật Báo chí 2025.
Ông cũng đề nghị Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí - Hội Nhà báo Việt Nam cần sớm xây dựng chương trình, đề án và bố trí nguồn lực để tổ chức các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ, đạo đức nghề nghiệp, nhất là cho hội viên đang công tác tại các cơ quan báo chí địa phương, giúp đáp ứng các điều kiện mới về cấp thẻ nhà báo.
Một đề xuất khác được đặt ra là sớm ban hành Quy chế sử dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động nghiệp vụ báo chí, bảo đảm việc ứng dụng AI tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ, yêu cầu cung cấp thông tin trung thực, kịp thời và phù hợp với lợi ích của đất nước, nhân dân cũng như các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp.
Theo ông Đoàn Minh Long, Luật Báo chí 2025 vì thế không chỉ đặt ra thêm những “hàng rào” pháp lý. Với báo chí địa phương, đây còn là cơ hội để nhìn lại chính mình: bộ máy đã đủ tinh gọn chưa, đội ngũ đã thực sự chuyên nghiệp chưa, sản phẩm có đủ sức cạnh tranh chưa và nguồn lực đã được khai thác hiệu quả hay chưa.
