Từ hình ảnh chim Lạc trong MV của Sơn Tùng M-TP: Ranh giới nào cho sáng tạo?

Cảnh quay Sơn Tùng M-TP đứng trên mô hình chim Lạc trong MV “Come My Way” đã trở thành tâm điểm tranh luận trên mạng xã hội những ngày qua. Có ý kiến cho rằng đây là cách làm mới chất liệu truyền thống trong nghệ thuật đương đại, nhưng cũng có những băn khoăn về mức độ phù hợp khi nghệ sĩ đứng trên một biểu tượng gắn với cội nguồn văn hóa dân tộc.

Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận về vấn đề trên, GS.TS Từ Thị Loan - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia cho rằng những tranh luận này phản ánh sự quan tâm ngày càng lớn của xã hội đối với các giá trị văn hóa truyền thống.

Chim Lạc - biểu tượng văn hóa tiêu biểu nhất của người Việt

Theo GS.TS Từ Thị Loan, chim Lạc là một trong những biểu tượng văn hóa lâu đời và tiêu biểu nhất của người Việt. Hình tượng này xuất hiện nổi bật trên các trống đồng Đông Sơn, gắn với thời kỳ hình thành nhà nước Văn Lang và nền văn minh lúa nước của cư dân Việt cổ.

Dù trong giới nghiên cứu vẫn tồn tại những cách lý giải khác nhau về nguồn gốc và ý nghĩa cụ thể của chim Lạc, song nhìn chung đây được xem là biểu tượng của sức sống, khát vọng vươn lên, sự kết nối giữa con người với thiên nhiên và thế giới tâm linh.

Điều đáng chú ý là qua hàng nghìn năm lịch sử, chim Lạc đã vượt ra khỏi vai trò của một họa tiết trang trí để trở thành biểu tượng của cội nguồn, bản sắc và tinh thần dân tộc. Hình tượng này hiện diện trong nhiều công trình kiến trúc, mỹ thuật, các biểu trưng và sự kiện quan trọng của đất nước.

“Chính vì mang giá trị biểu tượng sâu sắc như vậy nên mỗi khi chim Lạc xuất hiện trong các sản phẩm nghệ thuật đương đại, đặc biệt là những sản phẩm có sức lan tỏa lớn, công chúng thường dành sự quan tâm đặc biệt”, bà Loan nói.

Theo nữ chuyên gia, những cuộc thảo luận quanh hình tượng chim Lạc không đơn thuần là phản ứng trước một chi tiết mỹ thuật, mà phản ánh sự quan tâm của xã hội đối với cách các giá trị truyền thống được tiếp cận, diễn giải và tái hiện trong đời sống hiện đại.

Nhìn nhận về những ý kiến trái chiều liên quan đến hình ảnh Sơn Tùng M-TP đứng trên mô hình chim Lạc trong MV "Come My Way", GS.TS Từ Thị Loan cho rằng đây là phản ứng dễ hiểu bởi chim Lạc không phải là một hình tượng mỹ thuật thông thường mà gắn với ký ức lịch sử, cội nguồn và bản sắc văn hóa dân tộc.

Theo bà, hiện nay có thể nhận thấy hai luồng quan điểm chính. Một bên cho rằng việc đưa hình tượng chim Lạc vào sản phẩm âm nhạc đại chúng là cách làm mới các giá trị truyền thống, giúp di sản văn hóa đến gần hơn với công chúng trẻ. Trong khi đó, bên còn lại bày tỏ sự băn khoăn vì cho rằng hành động đứng trên biểu tượng này có thể tạo cảm giác chưa phù hợp với tính chất thiêng liêng và ý nghĩa biểu tượng vốn có.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là cả hai luồng ý kiến đều xuất phát từ sự quan tâm đối với văn hóa dân tộc. “Đây là tín hiệu tích cực, cho thấy xã hội ngày càng có ý thức hơn trong việc bảo vệ và gìn giữ các biểu tượng văn hóa truyền thống”, GS.TS Từ Thị Loan nhận định.

Theo nữ chuyên gia, thay vì nhìn nhận tranh luận theo hướng đối lập, có thể xem đây là cơ hội để thảo luận sâu hơn về mối quan hệ giữa tự do sáng tạo nghệ thuật và trách nhiệm văn hóa của người nghệ sĩ.

Trong bối cảnh hiện nay, việc đưa các biểu tượng truyền thống vào các sản phẩm văn hóa đại chúng là xu hướng đáng khuyến khích. Tuy nhiên, càng là những biểu tượng có giá trị lịch sử và tinh thần đặc biệt thì càng cần được nghiên cứu, lý giải và thể hiện một cách thận trọng để vừa bảo đảm không gian sáng tạo, vừa thể hiện sự tôn trọng đối với những giá trị đã được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Sáng tạo phải dựa trên sự tôn trọng di sản

Từ góc độ nghiên cứu văn hóa, GS.TS Từ Thị Loan cho rằng không nên đặt ra những giới hạn quá cứng nhắc đối với sáng tạo nghệ thuật.

Bà Loan cho rằng, các biểu tượng văn hóa truyền thống muốn tiếp tục tồn tại trong đời sống đương đại thì cần được tái hiện, diễn giải và làm mới bằng ngôn ngữ nghệ thuật của từng thời đại. Nếu chỉ giữ các biểu tượng trong không gian bảo tàng hoặc nghiên cứu học thuật, chúng sẽ khó tiếp cận công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Tuy nhiên, tự do sáng tạo không đồng nghĩa với việc tách rời hoàn toàn khỏi bối cảnh văn hóa của biểu tượng được sử dụng. “Nếu phải xác định một ranh giới quan trọng nhất thì đó chính là sự tôn trọng”, bà nhấn mạnh.

Theo GS.TS Từ Thị Loan, người nghệ sĩ có quyền sáng tạo nhưng cũng cần hiểu đầy đủ về lịch sử, ý nghĩa và vị trí của biểu tượng trong tâm thức cộng đồng. Khi một hình ảnh được xem là biểu tượng của cội nguồn, bản sắc hoặc những giá trị thiêng liêng, cách thể hiện cần tránh tạo cảm giác xúc phạm, hạ thấp hoặc làm sai lệch ý nghĩa vốn có.

Nữ chuyên gia cũng lưu ý rằng trong thời đại truyền thông số, công chúng không chỉ tiếp nhận tác phẩm theo ý đồ của tác giả mà còn theo cảm nhận và hệ giá trị riêng của họ. Vì vậy, một hình ảnh dù không mang dụng ý tiêu cực vẫn có thể tạo ra nhiều cách hiểu khác nhau, thậm chí gây tranh luận.

“Ranh giới giữa sáng tạo và phản cảm không chỉ nằm ở bản thân hành động nghệ thuật mà còn ở mức độ am hiểu văn hóa, sự cân nhắc đối với cảm xúc cộng đồng và khả năng đối thoại với những giá trị mà xã hội đang trân trọng gìn giữ”, bà nói.

Trước những ý kiến cho rằng việc nghệ sĩ đứng trên mô hình chim Lạc là hành động thiếu tôn trọng biểu tượng văn hóa dân tộc, GS.TS Từ Thị Loan cho rằng cần thận trọng khi đưa ra kết luận. Theo bà, trong nghiên cứu và phê bình văn hóa, một hiện tượng cần được nhìn nhận trong tổng thể bối cảnh thay vì tách riêng một vài khuôn hình để đánh giá.

Để có nhận định khách quan, cần xem xét ý đồ sáng tạo của tác giả và vai trò của hình tượng chim Lạc trong toàn bộ tác phẩm. Hình ảnh đó được sử dụng nhằm tôn vinh, làm nổi bật hay tạo ra một tầng ý nghĩa nghệ thuật nào? Nó góp phần khẳng định hay làm biến dạng giá trị biểu tượng? Đó là những câu hỏi cần được phân tích trước khi đưa ra phán xét.

Bà cũng cho rằng cần phân biệt giữa mô hình hoặc hình ảnh cách điệu lấy cảm hứng từ chim Lạc trong không gian nghệ thuật với chính biểu tượng gốc trong các không gian thờ tự, nghi lễ hoặc di sản văn hóa.

Dù vậy, GS.TS Từ Thị Loan nhấn mạnh rằng cảm nhận của công chúng vẫn là yếu tố quan trọng bởi các biểu tượng văn hóa không chỉ thuộc về người sáng tạo mà còn thuộc về ký ức và tình cảm chung của cộng đồng. “Thay vì vội vàng quy kết hoặc cực đoan hóa vấn đề, cần nhìn nhận sự việc bằng tinh thần đối thoại, dựa trên tri thức văn hóa, bối cảnh nghệ thuật và tác động xã hội của tác phẩm”, bà cho biết.

Nghệ sĩ nên tham vấn ý kiến chuyên gia

Từ việc này, GS.TS Từ Thị Loan cho rằng có thể nhìn thấy một tín hiệu tích cực về nhận thức văn hóa của công chúng. Điều đáng chú ý là cuộc tranh luận thu hút sự quan tâm rộng rãi không phải vì yếu tố giải trí đơn thuần mà bởi nó liên quan đến một biểu tượng gắn với cội nguồn dân tộc.

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của truyền thông số và ý thức về bản sắc văn hóa trong bối cảnh hội nhập quốc tế, công chúng ngày càng quan tâm hơn đến cách các giá trị truyền thống được thể hiện trong đời sống đương đại. "Việc nhiều người chủ động tìm hiểu chim Lạc là gì, có ý nghĩa như thế nào trong lịch sử và văn hóa Việt Nam, tự thân đã là một hiệu ứng xã hội đáng ghi nhận", bà Loan nói.

Đối với các nghệ sĩ trẻ đang nỗ lực đưa chất liệu truyền thống vào âm nhạc và các sản phẩm giải trí, nữ chuyên gia cho rằng điều quan trọng đầu tiên là phải tìm hiểu kỹ về nguồn gốc, lịch sử, ý nghĩa và giá trị biểu tượng của những yếu tố văn hóa mà mình sử dụng. Bên cạnh đó, cần phân biệt giữa việc làm mới giá trị truyền thống với việc khai thác các yếu tố truyền thống chỉ như một chất liệu trang trí hoặc công cụ tạo hiệu ứng truyền thông.

Theo bà, việc tham vấn các nhà nghiên cứu văn hóa, chuyên gia di sản hoặc cộng đồng chủ thể văn hóa trong quá trình sáng tạo cũng là hướng đi cần được khuyến khích. Điều này không làm hạn chế sáng tạo mà ngược lại còn giúp tác phẩm có chiều sâu và tránh những hiểu lầm không mong muốn.

“Quan trọng hơn cả, nghệ sĩ nên xem văn hóa truyền thống không chỉ là nguồn cảm hứng mà còn là một trách nhiệm văn hóa. Khi sự sáng tạo được kết hợp với tri thức, sự tôn trọng và tinh thần đối thoại với cộng đồng, các sản phẩm nghệ thuật sẽ góp phần lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc một cách hiệu quả hơn”, GS.TS Từ Thị Loan nhấn mạnh.