Sáng 10/8, tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, giải trình, làm rõ ý kiến đại biểu quan tâm đối với dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết dự thảo Luật được xây dựng theo nguyên tắc các mâu thuẫn, tranh chấp và một số hành vi vi phạm pháp luật có thể được hòa giải ở cơ sở, trừ những trường hợp xâm phạm lợi ích quốc gia, vi phạm điều cấm hoặc đã đến mức phải xử lý hình sự, hành chính theo quy định.
Theo Bộ trưởng, đây là ranh giới cần được xác định rõ để vừa phát huy đúng vai trò của hòa giải ở cơ sở, vừa tránh tình trạng những vụ việc đáng lẽ phải được cơ quan có thẩm quyền xử lý lại được đưa vào quá trình hòa giải.
Tại phiên thảo luận, một số đại biểu lo ngại rằng nếu quy định quá mở, có thể phát sinh cách hiểu khác nhau tại cơ sở, thậm chí dẫn tới việc hòa giải những hành vi có tính chất nghiêm trọng. Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết cơ quan soạn thảo chia sẻ với băn khoăn này.
Tuy nhiên, theo Bộ trưởng, Luật khó có thể liệt kê toàn bộ các tình huống phát sinh trong thực tế. Vì vậy, dự thảo cần xác lập nguyên tắc chung trong Luật, đồng thời tiếp tục cụ thể hóa tại nghị định và các văn bản hướng dẫn thi hành.
Theo hướng này, những hành vi có dấu hiệu vi phạm nhưng tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội thấp, chưa đủ điều kiện để xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự có thể thuộc phạm vi hòa giải.
Một số vụ việc có dấu hiệu tội phạm nhưng thuộc trường hợp khởi tố theo yêu cầu của bị hại, nếu đáp ứng các điều kiện pháp luật cho phép, cũng có thể được hòa giải ở cơ sở.
Đối với lĩnh vực gia đình, một số hành vi liên quan đến phòng, chống bạo lực gia đình nhưng chưa gây hậu quả nghiêm trọng có thể được khuyến khích hòa giải nhằm ngăn chặn nguy cơ tái diễn và góp phần hàn gắn quan hệ.
Với người chưa thành niên, trong một số trường hợp vi phạm mà cơ quan có thẩm quyền quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng hoặc biện pháp thay thế xử lý hành chính, các phương thức phù hợp, trong đó có hòa giải ở cơ sở, cũng có thể được áp dụng.
Điểm quan trọng là việc hòa giải không làm thay đổi bản chất, mức độ và trách nhiệm pháp lý của hành vi khi vụ việc đã vượt khỏi giới hạn mà pháp luật cho phép hòa giải.
Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh dự thảo đã quy định trường hợp trong quá trình hòa giải, nếu phát hiện hành vi có tính chất nghiêm trọng, đe dọa tính mạng, sức khỏe hoặc xâm phạm bí mật nhà nước thì hòa giải viên phải dừng ngay việc hòa giải.
Đặc biệt, nếu có cơ sở xác định hành vi thuộc trường hợp phải xử lý hình sự hoặc xử lý vi phạm hành chính, hòa giải viên không được tiếp tục hòa giải và chờ đến khi hết thời hạn hòa giải. Trách nhiệm đặt ra là phải dừng ngay, đồng thời báo cáo cơ quan có thẩm quyền để xem xét, xử lý theo quy định.
Đây là điểm có ý nghĩa quan trọng trong việc xác lập “đường biên” của hòa giải ở cơ sở: Hòa giải để giải quyết những mâu thuẫn có thể hóa giải bằng sự thỏa thuận, cảm thông và vận động; không hòa giải để trì hoãn hoặc thay thế hoạt động xử lý của Nhà nước đối với những hành vi đã đến ngưỡng phải xử lý bằng pháp luật.
Trên cơ sở ý kiến đại biểu, Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát để xác định rõ nội dung nào cần quy định trực tiếp trong Luật, nội dung nào có thể giao Chính phủ quy định chi tiết, bảo đảm vừa đủ rõ để áp dụng thống nhất, vừa có dư địa xử lý những tình huống đa dạng tại cơ sở.
Giải trình về việc ứng dụng công nghệ thông tin, nhất là hòa giải trực tuyến, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết có ý kiến đề nghị không quy định hình thức hòa giải trực tuyến trong Luật. Trong khi đó, nhiều đại biểu đồng tình với việc bổ sung phương thức này nhưng đề nghị phải có những nguyên tắc cụ thể để bảo đảm đúng mục đích và phù hợp với điều kiện thực tế.
Tinh thần được cơ quan soạn thảo tiếp thu là công nghệ có thể hỗ trợ hòa giải, rút ngắn khoảng cách địa lý và tạo thêm lựa chọn cho người dân, nhưng không thể áp dụng một cách máy móc trên mọi địa bàn.
Đối với vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi hoặc những nơi điều kiện hạ tầng, thiết bị và khả năng tiếp cận công nghệ còn hạn chế, việc tổ chức hòa giải trực tuyến phải tính đến điều kiện thực tế. Đây không chỉ là câu chuyện có hay không có nền tảng công nghệ, mà còn liên quan đến khả năng tham gia thực chất của người dân vào quá trình hòa giải.
Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu để bổ sung những nguyên tắc cần thiết ngay trong Luật. Dự thảo hiện đã thể hiện yêu cầu ứng dụng công nghệ thông tin phải phù hợp với điều kiện thực tiễn của từng địa bàn.
Cùng với đó, chính sách hòa giải tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi và các địa bàn còn khó khăn được dự thảo bổ sung nhiều nội dung nhằm khắc phục những bất cập từ thực tiễn.
Một vấn đề được các đại biểu đặc biệt lưu ý là nguồn lực dành cho hoạt động hòa giải ở những địa bàn này. Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết: "Tinh thần của cơ quan soạn thảo mong muốn quy định cụ thể hơn về kinh phí ngay trong Luật. Tuy nhiên, nội dung này còn có những ràng buộc nhất định, nhất là yêu cầu bảo đảm thống nhất với Luật Ngân sách nhà nước và các quy định pháp luật liên quan".
