Thỏa thuận về tuyến hàng hải vẫn chưa giải quyết được bất đồng cốt lõi
Cuộc đối đầu kéo dài giữa Mỹ và Iran, đặc biệt liên quan đến an ninh hàng hải tại eo biển Hormuz, tiếp tục là một trong những nhân tố có khả năng gây biến động mạnh đối với thị trường năng lượng toàn cầu.
Hiện nay, diễn biến tập trung vào 3 vấn đề chính: thứ nhất, các bên đang đàm phán về mô hình tuyến hàng hải mới do Iran (kiểm soát cửa vào Vịnh Ba Tư) và Oman (quản lý cửa ra) cùng xây dựng; thứ hai, thời điểm khôi phục hoàn toàn hoạt động vận tải thương mại qua eo biển; và thứ ba, quan trọng hơn cả, là khả năng các cuộc trao đổi kỹ thuật này có thể mở đường cho một đối thoại chiến lược rộng hơn giữa Washington và Tehran, bao gồm chương trình hạt nhân và các bảo đảm an ninh khu vực.
Phạm vi bất đồng rộng và phức tạp khiến các cuộc thương lượng về eo biển Hormuz có thể kéo dài. Điều này đồng thời tạo điều kiện để các bên xử lý từng nội dung riêng lẻ, cũng như duy trì dư địa điều chỉnh giữa hai trạng thái leo thang và giảm căng thẳng tùy theo diễn biến thực tế.
Trong bối cảnh đó, ngày 4/8/2026, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei cho biết Tehran và Muscat đang thảo luận về một Kế hoạch Phân tách Giao thông (Traffic Separation Scheme - TSS) mới. Theo phương án này, các tuyến hàng hải sẽ khác với cả tuyến phía bắc trước đây do Iran kiểm soát lẫn hành lang phía nam chủ yếu đi qua vùng biển Oman. Iran phản đối việc khôi phục cơ chế hàng hải từng áp dụng trước ngày 28/2/2026, đồng thời khẳng định thỏa thuận với Oman chỉ là điều kiện cần chứ chưa đủ để mở cửa hoàn toàn eo biển.
Tehran cho rằng, các hạn chế hàng hải hiện nay xuất phát từ sự hiện diện quân sự và các biện pháp phong tỏa của Mỹ, các cuộc tấn công nhằm vào lãnh thổ Iran, cũng như việc Washington không thực hiện đầy đủ những cam kết trước đó theo Hiệp định Islamabad.
Trong khi các bên tìm cách xây dựng khuôn khổ pháp lý mới, tình hình thực địa vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Theo truyền thông phương Tây, ngày 31/7, tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) GasLog Shanghai của Qatar, di chuyển dưới sự hộ tống của lực lượng Mỹ, đã bị tấn công gần khu vực ngoài khơi Oman. Theo thông tin được Tổ chức Thương mại Hàng hải Anh (UKMTO) xác nhận, sau các phát súng cảnh báo, con tàu bị tấn công bằng một vật thể chưa xác định tại vị trí cách Lima (Oman) khoảng 11 hải lý về phía đông bắc; một số nguồn tin cho rằng lực lượng thực hiện là Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).
Diễn biến này cho thấy đề xuất về các tuyến hàng hải mới không đơn thuần là giải pháp kỹ thuật nhằm bảo đảm lưu thông. Đằng sau đó là yêu cầu của Tehran muốn được thừa nhận vai trò kiểm soát thực tế đối với toàn bộ các tuyến vận tải đi qua khu vực, kể cả những hành lang nằm gần vùng biển Oman.
Khác biệt về cách tiếp cận tiếp tục chi phối triển vọng thị trường dầu mỏ
Về phía Mỹ, Tổng thống Donald Trump tiếp tục cảnh báo khả năng sử dụng biện pháp quân sự nếu eo biển Hormuz tiếp tục bị phong tỏa, đồng thời gắn việc khôi phục tự do hàng hải với yêu cầu Iran phải từ bỏ chương trình hạt nhân. Ngược lại, Tehran bác bỏ cách tiếp cận này. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei nhấn mạnh rằng, các cuộc trao đổi với Oman chỉ là vấn đề song phương giữa các quốc gia ven biển và không thuộc phạm vi can dự của Washington.
Sự khác biệt trong cách tiếp cận phản ánh khoảng cách đáng kể giữa hai bên. Trong khi Mỹ coi việc khôi phục lưu thông qua eo biển Hormuz là một phần của “thỏa thuận lớn” bao gồm cả hồ sơ hạt nhân và an ninh khu vực, Iran lại muốn tách biệt vấn đề hàng hải thành một thỏa thuận kỹ thuật với các nước láng giềng, không gắn với các yêu cầu chính trị hoặc quân sự khác.
Diễn biến trên cũng được phản ánh nhanh chóng vào thị trường dầu mỏ. Ngày 3/8, sau khi xuất hiện kỳ vọng về khả năng đạt được thỏa thuận, giá dầu thế giới giảm mạnh 5-7%; dầu Brent giao tháng 10 lùi xuống khoảng 82,7-83,8 USD/thùng, còn dầu WTI giảm về gần 79,5 USD/thùng. Đà giảm còn chịu tác động từ quyết định của OPEC+ ngày 2/8 về việc tiếp tục nới lỏng cắt giảm sản lượng tự nguyện, với mức tăng thêm 188.000 thùng/ngày từ tháng 9.
Tuy nhiên, tâm lý lạc quan nhanh chóng suy giảm trong các ngày 4-5/8 khi Iran bác bỏ các thông tin cho rằng eo biển Hormuz sắp được mở hoàn toàn, đồng thời phủ nhận nhiều cáo buộc liên quan đến các vụ tấn công mới nhằm vào tàu thương mại. Trước nguy cơ căng thẳng kéo dài, giá dầu Brent đã phục hồi lên quanh ngưỡng 85 USD/thùng.
Có thể thấy, thị trường hiện vẫn đánh giá những diễn biến gần đây chỉ là một khoảng lặng mang tính chiến thuật, chưa đủ cơ sở để khẳng định hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz đã trở lại ổn định và bền vững. Nếu tiếp tục xuất hiện các vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại hoặc cơ sở hạ tầng năng lượng, hoặc nếu các cuộc đối thoại giữa các bên đổ vỡ, giá dầu nhiều khả năng sẽ chịu áp lực tăng trở lại.
Do đó, yếu tố quyết định trong thời gian tới không chỉ là việc xây dựng các tuyến hàng hải mới, mà còn là khả năng Mỹ, Iran và các nước liên quan có thể thiết lập được một cơ chế đối thoại đủ rộng để dung hòa các lợi ích an ninh, hàng hải và năng lượng trong khu vực. Chỉ khi đó, eo biển Hormuz mới có thể thực sự trở lại vai trò là tuyến vận tải năng lượng ổn định của thế giới.
