Nhà báo Trương Văn Chuyển - Ủy viên Ban Thường vụ Hội Nhà báo Việt Nam, phụ trách Cụm thi đua Tây Nam Bộ:
“Tuyển chọn không bắt đầu ở vòng chấm, mà từ việc phát hiện và đầu tư đề tài ngay từ cơ sở”
Nhiều năm tham gia công tác Hội cũng như chấm Giải Báo chí Quốc gia, tôi nhận thấy khi nói về chất lượng tác phẩm dự giải, người ta thường nhắc nhiều đến những thách thức của báo chí địa phương so với báo chí Trung ương như điều kiện tác nghiệp, nguồn lực hay công nghệ. Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc độ làm nghề, mỗi địa phương lại có những lợi thế riêng.
Họ có những vấn đề riêng, những câu chuyện riêng và những giá trị riêng. Nếu người làm báo biết lựa chọn góc tiếp cận phù hợp, biết đi sâu vào những vấn đề đặc thù của địa phương, biết khai thác đến tận cùng bản chất của sự việc thì hoàn toàn có thể tạo ra những tác phẩm có sức cạnh tranh cao. Thực tế nhiều mùa Giải Báo chí Quốc gia đã chứng minh điều đó khi không ít cơ quan báo chí địa phương có tác phẩm đoạt giải cao và để lại dấu ấn rõ nét.
Từ góc độ đó, tôi cho rằng công tác tuyển chọn không nên chỉ được hiểu là việc lựa chọn tác phẩm khi mùa giải bắt đầu. Tuyển chọn thực chất phải bắt đầu từ quá trình phát hiện đề tài, định hướng nội dung và khuyến khích đầu tư ngay từ cơ sở. Khi có thông báo về giải thưởng, Hội Nhà báo địa phương, các cơ quan báo chí và lãnh đạo các đơn vị cần chủ động nhận diện những vấn đề trọng tâm của đất nước cũng như của địa phương mình để tạo điều kiện cho phóng viên theo đuổi đề tài dài hơi, tích lũy tư liệu và xây dựng những tuyến bài có chiều sâu.
Theo tôi, hệ thống tuyển chọn từ cơ sở, sơ khảo đến chung khảo đều có vai trò quan trọng. Nhưng cấp cơ sở là mắt xích đầu tiên bởi đây là nơi hiểu rõ nhất những vấn đề nổi lên từ thực tiễn, từ đó phát hiện được những đề tài có tiềm năng phát triển thành các tác phẩm chất lượng. Nếu làm tốt từ khâu này, chúng ta không chỉ có nguồn tác phẩm dồi dào hơn mà còn có cơ hội nhận diện sớm những giá trị báo chí thực sự đáng được đầu tư.
Những tác phẩm được đánh giá cao tại các mùa Giải Báo chí Quốc gia thường không phải là những tác phẩm chỉ phản ánh sự kiện. Đó là những tác phẩm dám đi vào những vấn đề phức tạp, những vấn đề gai góc của đời sống xã hội; những tác phẩm không chỉ nêu hiện tượng mà còn góp phần lý giải nguyên nhân, chỉ ra những điểm cần điều chỉnh và gợi mở hướng giải quyết.
Với tôi, công tác tuyển chọn chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp phát hiện được những tác phẩm phản ánh đúng hơi thở cuộc sống, chạm tới những vấn đề mà xã hội đang quan tâm và góp phần thúc đẩy những chuyển biến tích cực từ thực tiễn. Đó cũng là mục tiêu mà các cấp Hội và các cơ quan báo chí cần hướng tới ngay từ khi bắt đầu xây dựng tác phẩm.
Nhà báo Trần Tiến Duẩn, Tổng Biên tập Báo điện tử VietnamPlus:
“Tuyển chọn không chỉ là chọn ra tác phẩm hay nhất, mà còn là quá trình nhận diện những giá trị báo chí đích thực”
Vai trò lớn nhất của công tác tuyển chọn tại Giải Báo chí Quốc gia không đơn thuần là lựa chọn những tác phẩm xuất sắc nhất để trao giải, mà là nhận diện những giá trị báo chí thực sự nổi bật trong hàng nghìn tác phẩm gửi về dự giải mỗi năm.
Ở vòng sơ khảo, điều hội đồng quan tâm không chỉ là hình thức thể hiện hay mức độ đầu tư của tác phẩm, mà còn là những yếu tố cốt lõi của nghề báo như tính phát hiện, sự dấn thân, khả năng bám sát thực tiễn và giá trị xã hội mà tác phẩm mang lại. Nói cách khác, điều chúng tôi tìm kiếm không chỉ là một tác phẩm được thực hiện công phu, mà là một tác phẩm cho thấy trách nhiệm nghề nghiệp, khả năng phát hiện vấn đề và tạo ra những tác động tích cực đối với đời sống xã hội.
Từ thực tế chấm giải năm nay, tôi nhận thấy các tác phẩm được lựa chọn vào vòng chung khảo đã phản ánh khá toàn diện những vấn đề lớn của đất nước trong năm qua. Từ công cuộc tinh gọn bộ máy, sắp xếp đơn vị hành chính, chuyển đổi số, phát triển kinh tế tư nhân đến các vấn đề dân sinh, môi trường, văn hóa hay bảo tồn di sản, nhiều tác phẩm đã cho thấy sự bám sát thực tiễn và khả năng nắm bắt những chuyển động quan trọng của đời sống.
Điều đáng chú ý là những tác phẩm được đánh giá cao không hẳn là những tác phẩm có đề tài mới lạ nhất, mà là những tác phẩm có chiều sâu trong cách tiếp cận. Nhiều tác giả không dừng lại ở việc phản ánh sự kiện hay hiện tượng, mà tiếp tục đi sâu làm rõ nguyên nhân, bản chất của vấn đề, qua đó cung cấp thêm góc nhìn cho công chúng và góp phần thúc đẩy những thay đổi tích cực từ thực tiễn.
Theo tôi, ý nghĩa của công tác tuyển chọn còn nằm ở chỗ thông qua những tác phẩm được lựa chọn và tôn vinh, giải thưởng phần nào cho thấy những giá trị mà báo chí cần hướng tới trong từng giai đoạn phát triển. Đó là tinh thần dấn thân, sự nghiêm túc trong lao động nghề nghiệp, khả năng phát hiện vấn đề từ thực tiễn và trách nhiệm xã hội của người làm báo.
Nhà báo Nguyễn Thu Hà, Trưởng ban Chuyên đề - Khoa giáo, Đài Truyền hình Việt Nam:
“Mỗi quyết định tuyển chọn đều góp phần tạo nên diện mạo nghề nghiệp của báo chí đương đại”
Là thành viên Hội đồng Sơ khảo nhiều năm, tôi cho rằng vai trò của vòng sơ khảo không chỉ nằm ở việc lựa chọn những tác phẩm xuất sắc để đi tiếp vào vòng chung khảo. Quan trọng hơn, đây là khâu đầu tiên bảo đảm chất lượng chuyên môn cho toàn bộ giải thưởng.
Khối lượng công việc ở vòng sơ khảo luôn rất lớn, đặc biệt với hạng mục Tin, phóng sự truyền hình khi số lượng tác phẩm dự giải thường lên tới hàng trăm. Mỗi tác phẩm đều phải được xem xét kỹ lưỡng từ đề tài, nội dung, cách tiếp cận, cách thể hiện đến tác động xã hội. Bên cạnh đó còn là những yêu cầu khắt khe về tính phát hiện, bản quyền, đạo đức nghề nghiệp và những tiêu chuẩn chuyên môn khác.
Điều quan trọng là các giám khảo không chỉ chấm độc lập mà còn phải dành nhiều thời gian trao đổi, tranh luận để đi đến sự thống nhất. Chính quá trình đối thoại nghề nghiệp ấy giúp việc tuyển chọn không đơn thuần là sự cộng gộp điểm số, mà trở thành quá trình thẩm định chuyên môn một cách toàn diện đối với từng tác phẩm.
Một trong những yếu tố làm nên chất lượng của vòng sơ khảo là sự kết hợp giữa các nhà báo giàu kinh nghiệm đến từ các cơ quan báo chí Trung ương, địa phương cùng các nhà nghiên cứu, giảng viên báo chí. Sự đa dạng về góc nhìn giúp hội đồng vừa có được kinh nghiệm thực tiễn nghề nghiệp, vừa có nền tảng lý luận và học thuật cần thiết để đánh giá tác phẩm một cách khách quan, toàn diện.
Từ thực tế nhiều năm tham gia chấm giải, tôi nhận thấy ý nghĩa của công tác tuyển chọn không chỉ dừng lại ở việc sàng lọc tác phẩm. Những tác phẩm được lựa chọn vào chung khảo và được trao Giải Báo chí Quốc gia thường trở thành những tác phẩm được giới nghề nghiệp quan tâm, nghiên cứu và học hỏi. Đó có thể là chuẩn mực về cách phát hiện đề tài, cách tổ chức thông tin, cách kể chuyện hay những chuẩn mực về đạo đức nghề báo.
Vì vậy, trách nhiệm của người làm công tác tuyển chọn là rất lớn. Chúng tôi không chỉ lựa chọn những tác phẩm xuất sắc cho một mùa giải, mà ở một góc độ nào đó còn đang góp phần định hình những chuẩn mực chuyên môn của báo chí đương đại. Mỗi quyết định tuyển chọn hôm nay đều có thể tạo ra những tác động lâu dài đối với cách người làm báo nhìn nhận nghề nghiệp và tiếp cận các vấn đề của đời sống xã hội.
Nhìn lại 20 năm qua, tôi cho rằng uy tín của Giải Báo chí Quốc gia được xây dựng từ chính quy trình tuyển chọn ngày càng chặt chẽ, khoa học và chuyên nghiệp. Chính quy trình ấy đã giúp giải thưởng không chỉ là nơi tôn vinh những tác phẩm xuất sắc nhất, mà còn trở thành một trong những thước đo quan trọng về chất lượng nghề nghiệp của báo chí Việt Nam.
Nhà báo Nguyễn Văn Bá, Tổng Biên tập Báo Vietnamnet:
“Những gì được lựa chọn và tôn vinh hôm nay sẽ tạo động lực đổi mới cho các tòa soạn vào ngày mai”
Với loại hình Báo chí sáng tạo và Báo chí đa phương tiện, công tác tuyển chọn có những yêu cầu rất riêng. Đây không còn là việc đánh giá một tác phẩm chỉ qua văn bản, hình ảnh hay âm thanh riêng lẻ, mà phải xem xét toàn bộ cách tác phẩm tổ chức thông tin, tích hợp công nghệ, dữ liệu, đồ họa, hình ảnh, âm thanh và trải nghiệm người dùng.
Theo tôi, điểm khó nhất là phải nhận diện được đâu là sáng tạo thực chất, đâu chỉ là sự “trang điểm” công nghệ. Trong quá trình chấm giải, nội dung luôn được đặt lên trước tiên. Sau đó, hội đồng mới xem xét công nghệ và hình thức sáng tạo được sử dụng như thế nào, có giúp công chúng hiểu vấn đề tốt hơn, tiếp cận thông tin thuận tiện hơn và có trải nghiệm sâu hơn với tác phẩm hay không.
Một tác phẩm đa phương tiện có giá trị không phải là phép cộng cơ học giữa văn bản, ảnh, video, âm thanh, đồ họa hay dữ liệu. Các yếu tố ấy phải phối hợp nhuần nhuyễn, đồng điệu cùng kể một câu chuyện và bổ sung cho nhau. Nếu bỏ đi một thành phần mà tác phẩm vẫn gần như không thay đổi, điều đó cho thấy yếu tố đa phương tiện chưa thực sự tạo ra giá trị. Ngược lại, khi mỗi hình thức thể hiện đều góp phần làm rõ thêm nội dung, khi công nghệ giúp câu chuyện báo chí trở nên thuyết phục hơn, đó mới là sáng tạo có ý nghĩa.
Khác với nhiều loại hình báo chí truyền thống, việc chấm báo chí sáng tạo và đa phương tiện còn đòi hỏi phải đặt tác phẩm vào môi trường tiếp nhận thực tế của công chúng. Một tác phẩm có thể rất hay, rất cầu kỳ, nhưng nếu người dùng khó đọc, khó xem, khó thao tác hoặc chỉ hiển thị tốt trên một thiết bị nhất định thì hiệu quả truyền thông sẽ bị hạn chế. Bởi vậy, khi chấm loại hình này, chúng tôi phải mở tác phẩm trên nhiều thiết bị, từ máy tính đến điện thoại, xem khả năng hiển thị trên nền tảng số, khả năng chia sẻ trên mạng xã hội, mức độ thuận tiện trong thao tác và khả năng tạo tương tác với bạn đọc.
Đặc biệt, việc tuyển chọn và tôn vinh các tác phẩm báo chí sáng tạo, đa phương tiện còn có vai trò định hướng rất rõ đối với các tòa soạn. Khi một sản phẩm được ghi nhận, đó không chỉ là phần thưởng cho một nhóm tác giả, mà còn là động lực để cơ quan báo chí tiếp tục đầu tư, thử nghiệm và đổi mới cách làm báo.
Từ thực tiễn đó, khái niệm tòa soạn hội tụ cũng đang được mở rộng với những nội hàm mới. Nếu trước đây hội tụ chủ yếu được hiểu là sự kết nối giữa các loại hình báo chí như báo in, phát thanh, truyền hình và báo điện tử, thì trong môi trường truyền thông số, hội tụ còn là sự phối hợp giữa nhà báo, kỹ sư công nghệ, chuyên gia dữ liệu, thiết kế đồ họa và đội ngũ phát triển sản phẩm số. Chính sự cộng hưởng giữa năng lực báo chí và năng lực công nghệ mới có thể tạo ra những sản phẩm đa phương tiện hiện đại, hấp dẫn và có sức lan tỏa rộng rãi.
Vì vậy, công tác tuyển chọn ở Giải Báo chí Quốc gia không chỉ là tìm ra những tác phẩm xuất sắc nhất của một mùa giải. Xa hơn, đó còn là quá trình nhận diện và khẳng định những xu hướng phát triển đáng giá của báo chí. Những tác phẩm được tôn vinh hôm nay không chỉ phản ánh trình độ nghề nghiệp của báo chí hiện tại, mà còn góp phần định hình tư duy đổi mới, thúc đẩy chuyển đổi số và mở ra những cách làm báo mới cho tương lai.
