Nghi lễ gửi gắm ước vọng đầu năm
Người X’tiêng là một trong những dân tộc sinh sống lâu đời ở vùng Trường Sơn - Tây Nguyên và miền Đông Nam Bộ, hiện tập trung nhiều ở Bình Phước và một số địa phương lân cận.
Dù người X’tiêng không có chữ viết riêng (phải đến năm 2007 mới có bộ ngôn ngữ X’tiêng theo hình thức Latinh hóa được tỉnh Bình Phước phối hợp với các chuyên gia ngôn ngữ hoàn thiện), đồng bào vẫn lưu giữ bản sắc của mình qua phong tục, lễ nghi, tiếng cồng chiêng và nếp sống cộng đồng được truyền từ đời này sang đời khác.
Trong tháng 3/2026, Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội) tổ chức chuỗi hoạt động mang chủ đề “Mùa xuân và Tuổi trẻ” với sự biểu diễn của nhiều đồng bào các dân tộc. Chương trình nhằm tôn vinh giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc, đồng thời tạo không gian để người dân và du khách tham gia, trải nghiệm và tìm hiểu bản sắc văn hóa Việt Nam.
Trong khuôn khổ tuần lễ “Mùa xuân và Tuổi trẻ” tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đoài Phương, Hà Nội), những nét văn hóa đặc trưng của đồng bào X’tiêng (tỉnh Đồng Nai) được tái hiện sinh động, tạo nên một không gian đậm bản sắc giữa lòng Thủ đô.
Nổi bật trong không gian văn hóa X’tiêng là nghi lễ cầu phúc, cầu an đầu xuân trong đời sống tinh thần của đồng bào. Theo quan niệm truyền thống, con người, thiên nhiên và thần linh luôn có sự gắn kết chặt chẽ. Vì vậy, việc tổ chức lễ cầu phúc, cầu an không chỉ là một nghi thức tâm linh mà còn là cách để cộng đồng gửi gắm niềm tin, ước vọng về một năm mới đủ đầy, bình an.
Nghi lễ được tiến hành theo trình tự chặt chẽ, bắt đầu từ việc dựng cây nêu ở trung tâm sân lễ để kết nối giữa con người với thần linh. Lễ vật được chuẩn bị công phu với rượu cần, đầu heo, gà, vịt cùng các sản vật nông nghiệp như cơm lam, thịt nướng, canh bồi… phản ánh rõ đời sống sản xuất nương rẫy của đồng bào.
Sau khi các lễ vật được bày biện đầy đủ và đến giờ lành tổ chức, già làng Điểu Ho đã chủ trì nghi lễ và thực hiện khấn cầu: “Xin các thần linh chứng giám, phù hộ cho bà con trong ấp, trong sóc làm ăn thuận lợi, mùa màng bội thu, nhiều phúc nhiều lộc, mưa thuận gió hòa, vạn vật sinh sôi, mọi người đều được mạnh khỏe, bình an, hạnh phúc”.
Tiếp đó, các nghi thức buộc chỉ cầu an, dâng rượu và rảy nước quanh sân lễ lần lượt được thực hiện, thể hiện ước vọng về một năm mới no đủ, yên lành và sự gắn kết bền chặt của cộng đồng người X’tiêng.
Không gian văn hóa tiếp tục được làm sống động bởi âm thanh cồng chiêng và các điệu múa truyền thống. Tiếng chiêng vang lên với nhiều nhịp điệu khác nhau, khi dồn dập, khi trầm lắng, tái hiện nhịp sống của núi rừng và đời sống sinh hoạt của cộng đồng.
Các điệu múa diễn ra theo vòng tròn quanh sân lễ, hòa cùng tiếng cồng chiêng tạo nên không khí gắn kết. Những bước chân mộc mạc, khỏe khoắn thể hiện rõ tinh thần cộng đồng và sự gần gũi trong đời sống của đồng bào X’tiêng. Bên cạnh đó, các tiết mục dân ca, dân vũ ca ngợi quê hương, lao động và tình yêu đôi lứa cũng góp phần tái hiện đời sống văn hóa của đồng bào một cách sinh động.
Sắc màu X’tiêng trong đời sống
Sắc màu văn hóa X’tiêng còn được thể hiện qua nghề dệt thổ cẩm với những sản phẩm được tạo nên hoàn toàn bằng phương pháp thủ công. Tại không gian trưng bày, người phụ nữ X’tiêng tỉ mỉ dệt thành khăn choàng, túi, váy quấn hay khố truyền thống, mỗi sản phẩm đều gắn với sinh hoạt hằng ngày của cộng đồng.
Tại khu vực trưng bày các sản phẩm từ thổ cẩm, chị Điểu Thị Học (40 tuổi, người X’tiêng) chia sẻ: “Trang phục của người X’tiêng chủ yếu được làm từ vải, chỉ và len, toàn bộ đều dệt thủ công. Ở trong làng, nhiều người vẫn gắn bó với nghề dệt mỗi ngày, làm ra các sản phẩm như khăn choàng, túi hay váy truyền thống. Việc tham gia các hoạt động trải nghiệm cũng là dịp để giới thiệu nghề dệt và đưa những sản phẩm thổ cẩm của người X’tiêng đến gần hơn với người tham quan”.
Bên cạnh ba yếu tố nổi bật là nghi lễ truyền thống, khách tham quan còn có cơ hội trải nghiệm nhiều hoạt động trong sinh hoạt đời thường của người X’tiêng như dệt vải, đan lát, giã gạo và thưởng thức những món ăn truyền thống như cơm lam, thịt nướng muối é, bánh tráng mì đồi, cà phê ống tre. Từ đó, lễ hội giúp người tham gia hiểu rõ hơn về nếp sinh hoạt của đồng bào khu vực Đông Nam Bộ và bảo tồn giá trị dân tộc giữa nhịp sống hiện đại.
Chị Nguyễn Thị Hoa (29 tuổi, Hà Nội) cho biết đây là lần đầu chị khám phá không gian văn hóa X’tiêng và đặc biệt ấn tượng với hoạt động giã gạo, qua đó phần nào hình dung rõ hơn đời sống sinh hoạt của đồng bào. Theo chị Hoa, những hoạt động này cần được lan tỏa rộng rãi để nhiều người, nhất là giới trẻ, có thêm cơ hội tiếp cận và hiểu hơn về văn hóa truyền thống của các dân tộc Việt Nam.
Sự kết hợp giữa các yếu tố này đã tạo nên một bức tranh văn hóa đa sắc, nơi những giá trị truyền thống của dân tộc X’tiêng không chỉ được tái hiện mà còn được cảm nhận một cách trực tiếp, sống động giữa không gian Thủ đô.
Một số hình ảnh tại tuần lễ “Mùa xuân và Tuổi trẻ”:
