Không chỉ là câu chuyện của CNN
Trong nhiều năm, mối quan hệ giữa các cơ quan báo chí và các công ty công nghệ dù không phải lúc nào cũng thuận lợi nhưng vẫn tồn tại một lợi ích chung. Các hãng tìm kiếm như Google hay Bing giúp người đọc tiếp cận thông tin nhanh hơn, còn các tòa soạn nhận được lưu lượng truy cập để duy trì doanh thu quảng cáo và thuê bao.
Sự xuất hiện của các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh đang làm thay đổi cán cân đó. Theo đơn kiện được CNN nộp lên tòa án liên bang Mỹ, Perplexity - một công ty AI - đã sử dụng các bài viết, video và hình ảnh của hãng tin này để xây dựng các câu trả lời do AI tạo ra, trong nhiều trường hợp tái hiện lại nội dung gần như nguyên văn mà không được cho phép. CNN cho rằng hoạt động này đã biến thành một hình thức cạnh tranh trực tiếp với những đơn vị bỏ tiền và nhân lực để sản xuất tin tức.
Perplexity lập tức bác bỏ các cáo buộc. Công ty khẳng định họ không sao chép bản quyền theo cách mà CNN mô tả, đồng thời cho rằng các sự kiện và dữ kiện thực tế vốn không thuộc phạm vi bảo hộ bản quyền.
Dù kết quả cuối cùng của vụ kiện vẫn còn phải chờ phán quyết của tòa án, điều khiến giới quan sát chú ý không chỉ nằm ở các lập luận pháp lý, mà còn vì đây không phải lần đầu tiên một cơ quan báo chí quyết định đưa một công ty AI ra tòa.
Trước CNN, tờ New York Times đã khởi kiện OpenAI và Microsoft với cáo buộc sử dụng trái phép hàng triệu bài báo của họ để huấn luyện mô hình AI. News Corp, tập đoàn sở hữu tờ Wall Street Journal, cũng tham gia các cuộc chiến pháp lý liên quan đến bản quyền. Nhiều nhà xuất bản khác tại Mỹ và châu Âu liên tiếp lên tiếng về nguy cơ nội dung báo chí bị khai thác mà không có cơ chế bồi hoàn tương xứng.
Nếu như vài năm trước, phần lớn tranh cãi xoay quanh việc AI được huấn luyện bằng nguồn dữ liệu nào, thì nay cuộc tranh luận đã chuyển sang một vấn đề cụ thể hơn: điều gì sẽ xảy ra khi AI không chỉ học từ báo chí mà còn bắt đầu thay thế báo chí trong vai trò cung cấp thông tin cho công chúng? Và đó chính là bối cảnh khiến vụ kiện của CNN trở thành một dấu mốc đáng chú ý.
Nỗi lo phía sau những đơn kiện
Điều khiến các tòa soạn lo ngại không hẳn là việc AI đọc các bài báo của họ. Trên thực tế, báo chí từ lâu đã chấp nhận sự hiện diện của các công cụ tổng hợp tin tức hay công cụ tìm kiếm. Vấn đề nằm ở chỗ AI đang thay đổi hành vi của người dùng theo một cách hoàn toàn khác.
Trong mô hình truyền thống, người đọc đặt câu hỏi lên công cụ tìm kiếm, nhận được danh sách liên kết rồi truy cập vào các trang báo để đọc nội dung đầy đủ. Lưu lượng truy cập ấy là cơ sở để các cơ quan truyền thông bán quảng cáo, phát triển thuê bao hoặc xây dựng thương hiệu.
Với các công cụ AI tạo sinh, quá trình đó ngày càng được rút ngắn. Người dùng đặt câu hỏi và nhận ngay câu trả lời được tổng hợp từ nhiều nguồn khác nhau. Trong không ít trường hợp, họ không còn nhu cầu nhấp vào bài báo gốc. Sự thay đổi tưởng như nhỏ này lại tác động trực tiếp đến nền kinh tế của ngành truyền thông.
Trong những năm gần đây, nhiều tòa soạn trên thế giới đã phải vật lộn với tình trạng doanh thu quảng cáo sụt giảm. Việc độc giả chuyển dần sang các nền tảng mạng xã hội đã tạo áp lực lớn đối với mô hình kinh doanh truyền thống. Nay, sự trỗi dậy của AI tiếp tục đặt ra một thách thức mới khi chính các câu trả lời do máy tạo ra có thể trở thành điểm đến cuối cùng của người dùng.
Một số nghiên cứu gần đây về các tính năng tìm kiếm tích hợp AI cho thấy lượng truy cập đến các trang web gốc có nguy cơ suy giảm khi người dùng nhận được thông tin ngay trên giao diện tìm kiếm.
Chẳng hạn, báo cáo “Xu hướng Công nghệ và Báo chí” của Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters (dựa trên dữ liệu từ Chartbeat) cho thấy, lượng traffic từ Google chuyển hướng đến các trang báo toàn cầu đã sụt giảm tới 1/3 (khoảng 33%) chỉ trong vòng một năm qua. Xu hướng này được cho là có liên quan tới những thay đổi trong thuật toán tìm kiếm của Google, trong đó có sự xuất hiện ngày càng phổ biến của các hộp tóm tắt bằng AI ngay đầu trang kết quả.
Đây là điều khiến các nhà xuất bản đặc biệt quan tâm. Bởi suy cho cùng, tin tức không xuất hiện một cách tự nhiên trên Internet. Đằng sau mỗi bài điều tra, mỗi bản tin hiện trường hay mỗi cuộc phỏng vấn độc quyền là chi phí vận hành, mạng lưới phóng viên, hệ thống biên tập và các khoản đầu tư kéo dài nhiều năm. Nếu lượng độc giả đến với nguồn tin gốc ngày càng giảm, câu hỏi về khả năng duy trì hoạt động báo chí sẽ sớm được đặt ra.
Đó cũng là lý do nhiều lãnh đạo ngành truyền thông không xem đây đơn thuần là một tranh chấp bản quyền. Theo họ, điều đang bị đe dọa không chỉ là một số bài báo cụ thể mà là cơ chế tạo ra các bài báo ấy trong tương lai. “Bởi vì chúng ta đưa các nhà báo ra tuyến đầu mỗi ngày. Chúng ta vừa nói về vô số rủi ro đi kèm với điều đó. Và đó là lý do tại sao chúng ta phải bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của mình và [thứ hai] chúng ta phải đạt được giá trị công bằng cho nó”, Tổng giám đốc hãng tin AP, Daisy Veerasingham nhận định.
Cuộc phản công của ngành truyền thông
Phản ứng của các nhà xuất bản vì thế không chỉ diễn ra trong các phòng xử án. Tại nhiều quốc gia, các cơ quan báo chí đang tìm kiếm những công cụ mới để giành lại quyền kiểm soát đối với nội dung của mình.
Trong nhiều năm, các nhà xuất bản thường ở vị thế bị động trước những thay đổi của các nền tảng công nghệ. Nhưng giờ đây, họ đang tìm cách thiết lập các nguyên tắc mới cho kỷ nguyên AI, trong đó quyền sử dụng nội dung và cơ chế chia sẻ lợi ích trở thành những vấn đề trung tâm.
Song song với các cuộc chiến pháp lý, một xu hướng khác cũng đang xuất hiện. Thay vì đối đầu hoàn toàn, một số tập đoàn truyền thông đã lựa chọn ký kết các thỏa thuận cấp phép với các công ty AI để đổi lấy nguồn thu mới.
Đi đầu trong nỗ lực đó là News Corp. Tập đoàn sở hữu những tờ báo hàng đầu thế giới như The Wall Street Journal, The Times hay The Sun đã liên tiếp bắt tay với các gã khổng lồ công nghệ. Đáng chú ý nhất là thỏa thuận bom tấn với OpenAI được công bố vào tháng 5 năm 2024, có giá trị ước tính lên tới hơn 250 triệu USD trong vòng 5 năm. Bên cạnh đó, tập đoàn này cũng được cho là đã gia hạn các điều khoản thương mại trị giá hàng chục triệu USD mỗi năm với Google để cho phép AI của hãng này tiếp cận sâu vào kho dữ liệu tin tức.
Tuy nhiên, đi kèm với những cái bắt tay chiến lược là những lằn ranh đỏ không thể bước qua. News Corp hiện vẫn đang tiến hành khởi kiện Perplexity và Anthropic về các vi phạm bản quyền nghiêm trọng.
Phát biểu tại Hội nghị Morgan Stanley ở San Francisco (Mỹ), Tổng giám đốc News Corp, Robert Thomson gửi tới các công ty AI một thông điệp thẳng thừng: “Chúng tôi muốn các bạn trở thành đối tác của chúng tôi, nhưng nếu các bạn ăn cắp sản phẩm của chúng tôi, chúng tôi sẽ kiện các bạn”. Điều này cho thấy bản thân ngành báo chí không phản đối AI như một công nghệ. Vấn đề nằm ở cách công nghệ đó sử dụng và khai thác sản phẩm báo chí.
Ở chiều ngược lại, các công ty AI cũng đứng trước những áp lực ngày càng lớn. Khi các mô hình ngôn ngữ phát triển mạnh hơn, nhu cầu tiếp cận nguồn dữ liệu chất lượng cao cũng gia tăng. Tin tức do các cơ quan báo chí sản xuất vẫn là một trong những nguồn thông tin có giá trị nhất đối với các hệ thống AI hiện nay.
Chính vì vậy, cuộc đối đầu giữa hai bên có thể sẽ không kết thúc bằng một bên thắng và một bên thua hoàn toàn. Điều đang được định hình có lẽ là những quy tắc mới cho mối quan hệ giữa ngành công nghệ và ngành truyền thông.
Tuy nhiên, trước khi những quy tắc đó xuất hiện, các vụ kiện như trường hợp CNN và Perplexity nhiều khả năng vẫn sẽ tiếp tục gia tăng. Bởi đằng sau các tranh luận về thuật toán, dữ liệu hay bản quyền là một câu hỏi rất thực tế: nếu các công cụ AI ngày càng trở thành nơi người dùng tìm kiếm thông tin đầu tiên, ai sẽ là người trả chi phí để tạo ra những thông tin ấy?
Đó không chỉ là câu hỏi dành cho CNN, Perplexity hay bất kỳ công ty công nghệ nào. Đó là câu hỏi mà toàn bộ ngành truyền thông toàn cầu đang phải đối mặt khi bước vào kỷ nguyên AI. Trong kỷ nguyên ấy, báo chí vẫn sẽ có chỗ đứng, vẫn có thể chống lại những thuật toán tham lam của AI, nếu bảo vệ được những giá trị cơ bản của mình, đó là khả năng ghi nhận những điều mới nhất, thật nhất về cuộc sống.
Hoặc nói như CEO Robert Thomson của New Corp thì “nếu bạn muốn cập nhật thông tin lỗi thời, cứ tự nhiên với AI. Còn nếu bạn muốn trả tiền để được cập nhật chính xác và kịp thời về những diễn biến quan trọng trên thế giới, thì bạn phải đến với chúng tôi, đến với báo chí”.
