Dù là từ mầm non lên lớp 1 hay từ tiểu học lên THCS, chuyển cấp luôn được xem là một cột mốc quan trọng trong quá trình trưởng thành của trẻ. Đây không chỉ là sự thay đổi về chương trình học mà còn là bước chuyển về tâm lý, phương pháp học tập và kỹ năng thích nghi. Nếu không được chuẩn bị đầy đủ, nhiều em dễ rơi vào trạng thái căng thẳng, lo lắng, thậm chí mất tự tin trong những ngày đầu đến trường.
Em Khánh Linh (phường Tây Mỗ, Hà Nội) cho biết, điều khiến em lo lắng nhất khi bước vào bậc THCS là khối lượng kiến thức tăng lên đáng kể.
"Ở tiểu học, sau giờ học em vẫn có thời gian chơi với bạn hoặc tham gia các hoạt động yêu thích. Lên lớp 6 thì bài tập nhiều hơn, mỗi môn đều có yêu cầu riêng nên em phải dành nhiều thời gian để học. Em cũng khá áp lực vì sợ không theo kịp các bạn", em Khánh Linh nói.
Còn đối với những trẻ chuẩn bị vào lớp 1, sự thay đổi tuy nhẹ nhàng hơn về khối lượng kiến thức nhưng lại là bước ngoặt lớn trong nếp sinh hoạt hằng ngày. Em Minh Châu (phường Định Công, Hà Nội) háo hức xen lẫn chút hồi hộp khi nhắc đến ngày đầu tiên đi học.
"Mẹ nói lên lớp 1 con sẽ học đọc, học viết, học toán và phải ngồi học nghiêm túc hơn. Con thích được đến trường mới nhưng cũng hơi lo vì không biết có làm quen được nhiều bạn không."
Có thể thấy, từ môi trường học tập chủ yếu thông qua vui chơi, khám phá và các hoạt động trải nghiệm, trẻ bắt đầu làm quen với thời khóa biểu cố định, ngồi học trong thời gian dài hơn, thực hiện các quy định của lớp học cũng như từng bước hình thành tính tự giác trong học tập.
Trao đổi với phóng viên báo Nhà báo và Công luận, TS Vũ Thu Hương - Chuyên gia giáo dục cho rằng, chuyển cấp luôn là giai đoạn đòi hỏi trẻ phải thích nghi đồng thời với nhiều thay đổi. Nếu ở bậc mầm non, trẻ được khuyến khích học thông qua trò chơi thì khi bước vào tiểu học, các em bắt đầu tiếp cận việc học có mục tiêu, có đánh giá và yêu cầu hoàn thành nhiệm vụ. Trong khi đó, học sinh lớp 6 lại phải đối mặt với sự thay đổi mạnh mẽ hơn cả về chương trình học lẫn môi trường giáo dục.
“Không chỉ số lượng môn học tăng lên, kiến thức ở bậc THCS cũng mang tính khái quát và tư duy cao hơn. Các em phải biết chủ động ghi chép, chuẩn bị bài trước khi đến lớp, hoàn thành bài tập đúng thời hạn và từng bước xây dựng phương pháp học phù hợp với từng môn. Đây là những kỹ năng mà không phải học sinh nào cũng có thể thích nghi ngay trong thời gian ngắn.”
Chuyên gia cũng cho biết, bên cạnh áp lực học tập, trẻ còn trải qua những biến đổi đáng kể về mặt tâm lý. Đối với học sinh chuẩn bị vào lớp 1, nhiều em lần đầu tiên phải rời xa sự chăm sóc thường xuyên của cô giáo mầm non để làm quen với môi trường học tập có nền nếp và tính kỷ luật cao hơn. Trong khi đó, học sinh lớp 6 lại bắt đầu bước vào giai đoạn tiền dậy thì với nhiều thay đổi về cảm xúc, nhận thức và nhu cầu khẳng định bản thân. Chính sự thay đổi đồng thời ở nhiều khía cạnh khiến giai đoạn chuyển cấp trở thành một trong những thời điểm trẻ cần được quan tâm nhiều nhất.
Cô giáo Trần Thị Mai Huyền, Trường THCS&THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm - Cầu Giấy cho biết, không ít phụ huynh hiện nay thường chỉ chú trọng chuẩn bị kiến thức cho con trước khi chuyển cấp mà chưa dành nhiều thời gian quan tâm đến việc chuẩn bị tâm lý.
Theo cô Huyền, đây là khoảng thời gian trẻ phải làm quen với môi trường hoàn toàn mới, từ thầy cô, bạn bè, phương pháp học đến cách tổ chức lớp học. Nếu những thay đổi diễn ra quá nhanh trong khi trẻ chưa có sự chuẩn bị, các em dễ xuất hiện tâm lý lo lắng, sợ sai, ngại giao tiếp hoặc mất hứng thú học tập.
"Điều quan trọng nhất không phải là con học trước được bao nhiêu kiến thức, mà là các em có sẵn sàng bước vào môi trường mới với tâm thế tích cực hay không. Phụ huynh nên giúp con hiểu rằng chuyển cấp là cơ hội để trưởng thành chứ không phải một kỳ thi đầy áp lực. Khi trẻ cảm thấy được tin tưởng và đồng hành, các em sẽ chủ động thích nghi tốt hơn với những thay đổi."
Cô Huyền cũng cho rằng một sai lầm khá phổ biến hiện nay là nhiều gia đình đặt kỳ vọng quá lớn ngay từ đầu năm học. Không ít phụ huynh cho con học trước chương trình, đăng ký nhiều lớp học thêm hoặc liên tục nhắc nhở về thành tích. Điều này vô tình khiến trẻ cảm thấy áp lực trước cả khi chính thức bước vào môi trường học mới.
“Thay vì tạo ra "cuộc đua" về điểm số, cha mẹ nên giúp con rèn luyện những kỹ năng nền tảng như quản lý thời gian, sắp xếp việc học, mạnh dạn trao đổi với thầy cô khi gặp khó khăn và biết cân bằng giữa học tập với nghỉ ngơi. Đây mới là những yếu tố giúp trẻ thích nghi bền vững trong suốt quá trình học tập ở cấp học mới. Trong giai đoạn chuyển cấp, điều trẻ cần nhất không phải là những lời thúc ép mà là cảm giác được lắng nghe và chia sẻ. Cha mẹ nên dành thời gian trò chuyện với con mỗi ngày để hiểu những băn khoăn, lo lắng hoặc kỳ vọng của trẻ đối với ngôi trường mới.”
Bên cạnh vai trò của gia đình, nhà trường cũng là yếu tố quyết định giúp học sinh nhanh chóng hòa nhập với môi trường mới. Theo các chuyên gia, những tuần đầu tiên của năm học được xem là "giai đoạn vàng" để giáo viên xây dựng sự gắn kết giữa học sinh với lớp học cũng như tạo cho các em cảm giác an toàn, được chào đón.
Ngoài việc truyền đạt kiến thức, giáo viên cần quan tâm nhiều hơn đến những biểu hiện tâm lý của học sinh, đặc biệt là các em còn rụt rè hoặc gặp khó khăn trong giao tiếp. Những lời động viên đúng lúc, một cuộc trò chuyện ngắn sau giờ học hay sự ghi nhận những tiến bộ nhỏ cũng có thể giúp học sinh thêm tự tin và mạnh dạn hòa nhập.
