Eo biển Hormuz tiếp tục căng thẳng
Một trong những diễn biến đáng chú ý gần đây là việc Iran thành lập Cơ quan Quản lý Đường thủy Vịnh Ba Tư (PGSA), cơ quan chịu trách nhiệm quản lý hoạt động hàng hải trong vùng biển thuộc phạm vi kiểm soát của Tehran, bao gồm thu thập dữ liệu tàu thuyền, cấp phép lưu thông, điều phối tuyến vận tải và thu phí bảo đảm an toàn hàng hải. Theo cách tiếp cận của Iran, đây là biện pháp nhằm tăng cường quản lý, bảo đảm an ninh và duy trì hoạt động lưu thông trong điều kiện khu vực đối mặt với nhiều nguy cơ mất ổn định.
Tuy nhiên, Washington lại nhìn nhận động thái này theo một góc độ hoàn toàn khác. Chính quyền Mỹ cho rằng cơ chế do Tehran thiết lập có nguy cơ tạo ra tiền lệ về việc kiểm soát và thương mại hóa hoạt động đi lại trên một tuyến hàng hải quốc tế có ý nghĩa chiến lược đối với toàn cầu. Vì vậy, chỉ trong thời gian ngắn sau khi PGSA được thành lập, Bộ Tài chính Mỹ đã đưa cơ quan này vào danh sách trừng phạt.
Động thái trên không đơn thuần là biện pháp gây sức ép đối với một cơ quan quản lý của Iran, mà còn mở rộng thành một cơ chế răn đe đối với toàn bộ hệ sinh thái vận tải biển liên quan đến eo biển Hormuz. Theo quy định của Mỹ, mọi giao dịch tài chính, dịch vụ hoặc hỗ trợ có liên quan đến PGSA đều có thể bị xem xét xử lý. Điều này đồng nghĩa các chủ tàu, công ty bảo hiểm, ngân hàng, thương nhân hoặc các tổ chức trung gian nếu thanh toán phí cho cơ quan này có nguy cơ đối mặt với các biện pháp trừng phạt thứ cấp.
Tác động của quyết định này đặc biệt đáng chú ý bởi tính chất ngoài lãnh thổ của hệ thống cấm vận Mỹ. Trong thực tế, phần lớn hoạt động thanh toán quốc tế vẫn sử dụng đồng USD hoặc phải đi qua các ngân hàng có liên hệ với hệ thống tài chính Mỹ. Điều đó khiến một giao dịch tưởng như thuần túy mang tính thương mại giữa doanh nghiệp nước ngoài với cơ quan quản lý của Iran vẫn có thể rơi vào phạm vi giám sát của Washington.
Không chỉ các khoản thanh toán trực tiếp, những hoạt động gián tiếp như bảo hiểm hàng hải, dịch vụ môi giới, hỗ trợ định tuyến, cung cấp dữ liệu hoặc các dịch vụ hậu cần liên quan đến hoạt động của PGSA cũng có thể trở thành đối tượng bị xem xét. Điều này làm gia tăng đáng kể chi phí tuân thủ đối với các doanh nghiệp vận tải biển quốc tế đang hoạt động tại khu vực Vịnh Ba Tư.
Bên cạnh Iran, Oman cũng đang bị cuốn vào vòng xoáy căng thẳng mới. Với vị trí địa lý đặc biệt khi một phần vùng biển gần eo Hormuz thuộc tỉnh Musandam của Oman, quốc gia này từ lâu đóng vai trò trung gian cân bằng giữa các bên trong khu vực. Tuy nhiên, khả năng Muscat tham gia hoặc hỗ trợ một số cơ chế điều phối hàng hải liên quan đến eo biển Hormuz đã vấp phải phản ứng mạnh từ Washington.
Những cảnh báo được giới chức Mỹ đưa ra gần đây cho thấy Washington không chỉ phản đối các khoản phí do Iran áp đặt, mà còn muốn ngăn chặn mọi nỗ lực hình thành một cơ chế thanh toán hoặc quản lý hàng hải có thể tạo nguồn thu cho Tehran. Điều đó phản ánh một thực tế rằng cuộc đối đầu hiện nay đã vượt ra khỏi phạm vi quân sự thông thường để chuyển sang lĩnh vực tài chính, pháp lý và kiểm soát chuỗi logistics toàn cầu.
Thương mại toàn cầu trước thế tiến thoái lưỡng nan
Hệ quả trực tiếp của cuộc đối đầu Mỹ - Iran là việc các doanh nghiệp vận tải biển ngày càng phải đối mặt với một môi trường hoạt động phức tạp và nhiều rủi ro hơn.
Trong điều kiện bình thường, việc tuân thủ các quy định hàng hải địa phương là yêu cầu mang tính kỹ thuật nhằm bảo đảm an toàn cho tàu thuyền. Tuy nhiên, tại Hormuz hiện nay, các chủ tàu đang đứng trước một thế tiến thoái lưỡng nan. Nếu từ chối phối hợp với phía Iran, tàu có thể đối mặt với những rủi ro an ninh trên thực địa như bị kiểm tra, chuyển hướng, cảnh báo hoặc gặp các nguy cơ phát sinh từ môi trường xung đột. Ngược lại, nếu thực hiện các yêu cầu liên quan đến cấp phép, chia sẻ dữ liệu hoặc thanh toán các khoản phí theo cơ chế của Iran, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với nguy cơ bị Mỹ áp đặt các biện pháp trừng phạt.
Sự khó khăn không chỉ dừng ở cấp độ doanh nghiệp vận tải. Các ngân hàng quốc tế hiện buộc phải mở rộng quy trình kiểm soát rủi ro, không chỉ xác minh nguồn gốc hàng hóa, mà còn phải rà soát toàn bộ lộ trình vận chuyển, đối tác cung cấp dịch vụ và nội dung thanh toán. Những thuật ngữ từng được sử dụng phổ biến trong các giao dịch hàng hải như “dịch vụ cảng biển”, “hỗ trợ hàng hải”, “phí đại lý” hay “bảo đảm an toàn vận chuyển” giờ đây đều có thể trở thành tín hiệu cảnh báo trong quá trình thẩm định của các tổ chức tài chính.
Tương tự, ngành bảo hiểm hàng hải cũng đang phải điều chỉnh các điều khoản hợp đồng nhằm giảm thiểu nguy cơ pháp lý. Nhiều chuyên gia dự báo các hợp đồng bảo hiểm thời gian tới sẽ yêu cầu mức độ minh bạch cao hơn về lộ trình tàu thuyền, các đơn vị cung cấp dịch vụ và các khoản thanh toán liên quan đến hoạt động tại eo biển Hormuz.
Trong bối cảnh đó, lưu lượng vận tải qua tuyến hàng hải chiến lược này đã có dấu hiệu suy giảm đáng kể so với thời kỳ trước khủng hoảng. Nếu trước đây mỗi ngày có khoảng 125-140 lượt tàu qua lại eo biển Hormuz, thì hiện nay lưu lượng mới chỉ phục hồi từng bước với quy mô thấp hơn đáng kể. Mặc dù một số tàu chở dầu và khí tự nhiên hóa lỏng lớn vẫn tiếp tục hoạt động, song phần lớn doanh nghiệp vận tải quốc tế đang duy trì tâm lý thận trọng và liên tục đánh giá lại mức độ rủi ro.
Điều đáng lo ngại là sự kết hợp giữa căng thẳng quân sự và áp lực cấm vận có thể tạo ra hiệu ứng cộng hưởng đối với thị trường năng lượng toàn cầu. Hormuz hiện vẫn là tuyến trung chuyển quan trọng đối với xuất khẩu dầu mỏ và khí đốt của nhiều quốc gia vùng Vịnh. Bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào tại đây đều có khả năng tác động đến giá năng lượng, chi phí vận tải và chuỗi cung ứng quốc tế.
Từ góc độ rộng hơn, những diễn biến hiện nay phản ánh xu hướng ngày càng rõ nét trong cạnh tranh địa chính trị toàn cầu: các công cụ kinh tế và tài chính đang được sử dụng như một phần của chiến lược gây sức ép. Thay vì chỉ dựa vào sức mạnh quân sự, các bên ngày càng tận dụng hệ thống thanh toán, bảo hiểm, vận tải và các quy định pháp lý quốc tế để mở rộng ảnh hưởng và tạo lợi thế chiến lược.
Trong ngắn hạn, khó có khả năng căng thẳng quanh eo biển Hormuz sớm được giải quyết khi cả Washington và Tehran đều coi đây là không gian có ý nghĩa chiến lược quan trọng. Tuy nhiên, điều chắc chắn là cộng đồng vận tải biển quốc tế sẽ tiếp tục phải hoạt động trong môi trường đầy bất định, nơi ranh giới giữa yêu cầu bảo đảm an toàn hàng hải và nguy cơ vi phạm các chế độ cấm vận ngày càng trở nên mong manh. Vì vậy, cuộc cạnh tranh tại Hormuz không chỉ là vấn đề giữa Mỹ và Iran, mà còn là phép thử đối với khả năng thích ứng của thương mại toàn cầu trước những biến động địa chính trị ngày càng phức tạp.
