Nếu tính cả 15 năm của giải báo tiền thân - Giải báo chí toàn quốc, khởi đầu từ năm 1991, thì Giải báo chí hàng năm của Hội Nhà báo Việt Nam có bề dày 35 năm tồn tại và phát triển, đã trở thành một thương hiệu quốc gia, một giải thưởng nghề nghiệp danh giá nhất và uy tín nhất của làng báo Việt Nam. Giải Báo chí thường niên có ý nghĩa đặc biệt được tổ chức trao đúng dịp kỷ niệm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6.
Trải qua 20 mùa giải, GBCQG đã có những thay đổi về cơ cấu, tăng số lượng thể loại dự thi, chất lượng ngày càng được nâng cao, hàng nghìn nhà báo chuyên và không chuyên đã được trao tặng những giải thưởng từ thứ hạng A, B, C tới Giải Khuyến khích, thậm chí những tác giả, tác phẩm không được giải cũng được trao bằng chứng nhận tác phẩm lọt vào Vòng Chung khảo, coi đây là một vinh dự nghề nghiệp trong đời làm báo, ghi nhận sự đóng góp của nhà báo đối với sự nghiêp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Giải được coi là chỉ báo quan trọng nhất về đóng góp của người cầm bút.
Trong những năm qua hàng triệu tác phẩm xuất sắc được tuyển chọn từ các cấp Hội gửi về dự thi, trong đó mỗi năm có hàng chục tác phẩm được trao giải, ghi nhận công lao của các nhà báo đã lao động miệt mài để bám sát nhiệm vụ chính trị, phản ánh kịp thời và sâu sắc thực tiễn cuộc sống, tôn vinh gương người tốt, việc tốt, phát hiện tiêu cực, những vấn đề nổi cộm cản trở sự phát triển xã hội… Báo chí còn thực hiện chức năng phản biện, đề xuất giải pháp trong phạm vi có thể, phục vụ thiết thực sự nghiệp đổi mới, sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Báo chí cách mạng của chúng ta thực sự là công cụ sắc bén của Đảng trong công tác chính trị, tư tưởng, góp phần tạo đồng thuận xã hội trong việc triển khai thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước. Hơn bao giờ hết, trong giai đoạn cách mạng hiện nay, báo chí đã và đang đổi mới tư duy, phương thức làm việc, thể hiện tính tiên phong, tính cách mạng, dấn thân, góp phần đưa các quyết sách của Đảng đi vào cuộc sống.
Và tất cả những nỗ lực đó đã được thể hiện qua những tác phẩm báo chí chọn lọc dự thi Giải Báo chí quốc gia lần thứ 20 với hơn 1.700 tác phẩm được chọn vào Vòng Sơ khảo, trong đó có 177 tác phẩm lọt vào Vòng Chung khảo. Bằng tâm huyết, trí tuệ và tài năng sáng tạo của mình, các nhà báo thông qua các thể loại đa dạng, áp dụng công nghệ hiện đại đa phương tiện đã làm nổi bật, làm rõ thêm chiều sâu của cuộc cách mạng thể chế “đột phá để cất cánh”, để “đất nước vươn mình”.
Theo Hội đồng Giải, GBCQG lần thứ 20 tổ chức năm nay khi hệ thống báo chí đã được tinh gọn, các cơ quan báo chí từ Trung ương đến địa phương đã tiến hành sắp xếp lại, sáp nhập, giảm đầu mối báo chí, song số tác phẩm gửi về dự thi vẫn giữ ở mức cao so với năm trước. Hội đồng Sơ khảo cho biết Giải năm nay nhận được sự tham gia rộng khắp của 34/34 Hội Nhà báo tỉnh, thành phố, 20 Liên Chi hội, 33 Chi hội trực thuộc và toàn bộ với 1.752 tác phẩm gửi về, trong đó có 143 tác phẩm của các tác giả không phải hội viên Hội Nhà báo Việt Nam.
Hai mùa giải gần đây, hệ thống GBCQG đã bổ sung thêm Giải Báo chí đa phương tiện và Giải Báo chí sáng tạo để khuyến khích các nhà báo ứng dụng tiến bộ của công nghệ trong chuyển tải nội dung một cách hấp dẫn hơn, tập trung hơn, hội tụ các phương tiện nghe, nhìn, đồ họa, ngôn ngữ số hóa. Hội đồng Giải Báo chí quốc gia nhấn mạnh, các tác phẩm thuộc hai thể loại này phải thể hiện tính sáng tạo trong sản xuất và phân phối nội dung số, có giá trị nội dung, kỹ thuật và mỹ thuật cao, với các giải pháp, ứng dụng, chương trình tương tác... làm tăng chất lượng, sự lan tỏa và hiệu quả tác động của tác phẩm, sản phẩm đến công chúng, thúc đẩy các giải pháp đột phá cho nền Báo chí Cách mạng Việt Nam theo hướng chuyên nghiệp, sáng tạo, nhân văn, hiện đại.
Trước đó nhiều năm, Báo điện tử đã được đưa vào cơ cấu giải, nhận được sự hưởng ứng mạnh mẽ của các cơ quan báo chí, bởi lẽ báo điện tử với thế mạnh đa phương tiện, nhanh chóng đến với độc giả đã hòa cùng các loại hình báo chí truyền thống là báo in, báo nói và báo hình trong kỷ nguyên kỹ thuật số ngày càng hiện đại, thông minh và phổ cập.
Qua 20 mùa giải, thành công nổi bật của Giải Báo chí Quốc gia là tạo ra được một cuộc thi đua trong giới báo chí, qua đó nâng cao chất lượng, hiệu quả của nền Báo chí Cách mạng phục vụ sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước. Một thành tựu nổi bật nữa là nhờ cuộc thi - thi đua này mà báo chí địa phương đã vươn tầm, ngày càng có nhiều tác phẩm báo chí xuất sắc được giải cao. Tức là mặt bằng báo chí chung đã được nâng lên rõ rệt.
Ngoài những thành tựu đã đạt được, dễ dàng nhận thấy của GBCQG, thì vẫn còn một số điều cần được nhìn nhận lại và thay đổi để Giải hoàn thiện hơn. Thực tiễn cho thấy nhận định của nguyên Chủ tịch Hội Nhà báo Đinh Thế Huynh khi còn đương chức vẫn còn nguyên giá trị. Ông nói Giải báo chí của chúng ta còn “thiếu vắng những tác phẩm báo chí lay động trái tin, khối óc của công chúng”. Bằng chứng là trong số 13 loại giải của Giải được xét, hầu hết có giải A, các tác phẩm được giải xuất sắc đấy nhưng ít tác phẩm nổi trội để được trao Giải Đặc biệt. Quy chế GBCQG đã quy định về Giải Đặc biệt chọn trong số Giải A nếu tác phẩm đó xuất sắc nổi trội. Thế nhưng trong nhiều năm qua, nếu không nhầm, thì duy nhất mới chỉ có một tác phẩm được trao Giải Đặc biệt cao quý này. Đó là tác phẩm truyền hình nhiều tập “Việt Nam - Thời đại Hồ Chí Minh Biên niên sử truyền hình” của Truyền hình Nhân Dân được trao trong khuôn khổ GBCQG lần thứ XV năm 2020.
Một nhận xét về nét mang tính đặc trưng nữa của Giải là nhiều tác phẩm dự thi và được giải ngày càng “đồ sộ”, nhiều kỳ, dài thêm số trang in và thời lượng phát sóng, với nhiều tác giả cùng góp sức. Ít thấy một tác phẩm một kỳ của một tác giả đứng tên đoạt giải. Đồng thời, trong số nhiều tác giả được giải chưa thấy nổi lên những nhà báo định hình tên tuổi thành “thương hiệu” như những thời gian trước đây. Chúng ta đã từng có nhiều cây bút tên tuổi lẫy lừng như Thép Mới, Hữu Thọ, Hà Đăng, Phan Quang… Cần lắm những cây bút được định danh, thành danh thay vì những nhà báo tập thể được giải chung. Phương Tây gọi đó là những cây bút quyền uy, hàng ngày, hàng tuần giữ một mục báo, một cột báo trên một tờ báo với những bài viết chứa đựng những thông tin độc quyền, những nhận định, bình luận sắc sảo, được trích dẫn rộng rãi…
Về ảnh, số lượng tác phẩm gửi dự thi hàng năm vẫn đóng khung ở mức vài chục và chỉ có khoảng một chục tác phẩm trong số đó lọt vào Vòng Chung khảo, và cuối cùng khi xét giải để trao thì có năm không chọn được tác phẩm để trao Giải A, thậm chí Giải B. Mà ảnh gửi dự thi thường là chùm ảnh, nhóm ảnh, hiếm có ảnh đơn “chớp” được trong khoảnh khắc cần thông tin bằng ngôn ngữ hình ảnh, ưu thế tuyệt vời của thể loại ảnh báo chí. Trong khi đó, Giải Phát thanh - Báo nói thường mới chỉ là “sân chơi” của một đơn vị báo chí chuyên ngành là Đài Tiếng nói Việt Nam, còn các tác phẩm của báo chí địa phương khó cạnh tranh giải cao.
Tất cả những “điểm nghẽn” nói trên chỉ có thể được tháo gỡ khi các cơ quan báo chí, người làm báo đầu tư thêm có chủ ý.
