Thuật toán đang quyết định điều gì xuất hiện trước mắt công chúng, mạng xã hội đang quyết định điều gì trở thành xu hướng. Trong dòng chảy ấy, báo chí không còn là "người gác cổng" duy nhất của thông tin. Nhưng khi quyền lực lan truyền nội dung được chia sẻ cho các nền tảng số, vai trò của báo chí đối với văn hóa càng trở nên quan trọng: không chỉ góp phần lan tỏa những giá trị tích cực mà còn lựa chọn, kiểm chứng và gìn giữ những chuẩn mực văn hóa trong môi trường truyền thông số.
Báo chí không mất vai trò, mà thay đổi vai trò
Một thuật toán có thể đưa một đoạn video lên hàng triệu màn hình chỉ sau vài giờ. Một xu hướng trên mạng xã hội có thể khiến hàng triệu người cùng lặp lại một cách ứng xử, một lối sống hay một quan điểm. Quyền lực lựa chọn điều gì được nhìn thấy, điều gì được lan truyền đang dịch chuyển rất nhanh khỏi các cơ quan báo chí.
Nhưng theo nhà báo Chu Ninh, Trưởng Ban Đại diện Báo Đại Đoàn Kết tại TP.HCM, chính khi báo chí không còn là "người gác cổng" duy nhất của thông tin thì vai trò văn hóa của báo chí lại càng cần được xác lập rõ hơn.
"Báo chí không còn là 'người gác cổng' duy nhất của thông tin như trước, nhưng vẫn giữ vai trò đặc biệt trong việc duy trì và chuẩn hóa các giá trị văn hóa. Điều quan trọng không phải lựa chọn giữa lan tỏa hay 'gác cổng', mà là làm thế nào để thực hiện đồng thời cả hai vai trò ấy trong môi trường số", ông chia sẻ.
Nhà báo Chu Ninh phân tích, nếu trước đây chức năng "gác cổng" chủ yếu được hiểu là lựa chọn thông tin trước khi công bố, thì trong môi trường số, khái niệm ấy cần được nhìn nhận rộng hơn. "Điều báo chí cần bảo vệ không chỉ là tính xác thực của thông tin, mà còn là hệ giá trị được hình thành và lan tỏa từ những thông tin ấy", ông nói.
Bởi mỗi quyết định biên tập đều đồng thời là một sự lựa chọn về giá trị. Một đề tài được ưu tiên, một nhân vật được tôn vinh, một câu chuyện được kể với góc nhìn nào... đều góp phần định hình cách công chúng nhìn nhận về cái đẹp, cái đúng và những chuẩn mực cần được gìn giữ.
Kẻ thù lớn nhất không phải mạng xã hội, mà là việc đánh đổi giá trị lấy lượt xem
Nếu "gác cổng" là câu chuyện về vai trò, thì cuộc cạnh tranh giành sự chú ý của công chúng lại là phép thử lớn nhất đối với vai trò ấy.
Trong môi trường số, báo chí không chỉ cạnh tranh với các cơ quan báo chí khác mà còn với mạng xã hội, video ngắn, người sáng tạo nội dung và vô số thông tin được thuật toán liên tục phân phối đến người dùng. Lượt xem, lượt chia sẻ hay thời gian lưu lại trên một bài viết trở thành những chỉ số được theo dõi sát sao. Chính áp lực ấy khiến ranh giới giữa việc đáp ứng nhu cầu tiếp nhận của công chúng và chiều theo thị hiếu ngày càng mong manh.
Theo nhà báo Chu Ninh, để giữ được khả năng lan tỏa trong bối cảnh mới, báo chí buộc phải đổi mới cách thể hiện và tạo ra những nội dung hấp dẫn, phù hợp với thói quen tiếp nhận của công chúng. Tuy nhiên, điều đáng lo không nằm ở việc thay đổi hình thức thể hiện, mà ở chỗ thuật toán và các chỉ số tương tác bắt đầu chi phối quá trình lựa chọn nội dung, khiến giá trị của một tác phẩm dễ bị đánh đồng với mức độ lan truyền của nó.
"Nếu báo chí chỉ chạy theo sức hút tức thời mà buông lỏng chuẩn mực văn hóa thì hệ quả không chỉ là suy giảm chất lượng nghề nghiệp, mà còn làm mờ ranh giới giữa giá trị và thị hiếu, giữa thông tin chính thống và những nội dung được tạo ra chỉ để thu hút sự chú ý", ông Ninh nhấn mạnh.
Theo ông, đó cũng là lúc khái niệm "gác cổng" cần được hiểu theo một nghĩa mới. Báo chí không còn là nơi quyết định thông tin nào được phép đi qua như trước đây, mà giữ vai trò bảo vệ những chuẩn mực của dòng chảy thông tin. Mỗi tác phẩm vì thế không chỉ đòi hỏi tính chính xác, mà còn phải góp phần giúp công chúng nhận diện đâu là giá trị cần được lan tỏa, đâu là những biểu hiện lệch chuẩn cần được nhìn nhận bằng tư duy phản biện và thái độ tỉnh táo.
Lan tỏa có chọn lọc
Thuật toán có thể quyết định nội dung nào xuất hiện nhiều hơn trước mắt công chúng. Nhưng thuật toán không thể quyết định điều gì xứng đáng trở thành giá trị của một xã hội. "Đó chính là khoảng trống mà báo chí cần hiện diện", nhà báo Chu Ninh nhấn mạnh.
Theo ông, thay vì xem "lan tỏa" và "gác cổng" là hai chức năng tách biệt, báo chí cần kết hợp chúng trong một phương thức làm báo mới: lan tỏa có chọn lọc. Mục tiêu không phải thu hẹp dòng chảy thông tin, mà chủ động tham gia vào dòng chảy ấy bằng những nội dung đã được kiểm chứng, có chiều sâu và mang giá trị định hướng.
Ở cách tiếp cận này, công nghệ không còn là đối thủ của báo chí mà trở thành công cụ để những giá trị tích cực đến được với nhiều công chúng hơn. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn hay các nền tảng số có thể giúp mở rộng phạm vi tiếp cận, nhưng không thể thay thế khả năng đánh giá, lựa chọn và lý giải của người làm báo. Điều quyết định sức sống của một tác phẩm vẫn là giá trị mà nó để lại sau khi công chúng đọc xong.
"Trong kỷ nguyên số, báo chí không còn là 'người gác cổng' duy nhất của thông tin, nhưng vẫn giữ vai trò đặc biệt trong việc duy trì và chuẩn hóa các giá trị văn hóa. Điều quan trọng không phải lựa chọn giữa lan tỏa hay gác cổng, mà là tìm được sự cân bằng để vừa kết nối công chúng, vừa bảo vệ những giá trị làm nên bản sắc văn hóa dân tộc", nhà báo Chu Ninh nhấn mạnh.
