Việc Mỹ siết chặt phong tỏa hải quân tại eo biển Hormuz đang buộc Iran phải tái cấu trúc toàn bộ mạng lưới logistics quốc gia. Thay vì phụ thuộc vào tuyến hàng hải chiến lược này, Tehran đã kích hoạt đồng thời nhiều hành lang vận chuyển thay thế qua đường bộ, đường sắt và tuyến biển Caspi nhằm bảo đảm dòng chảy hàng hóa thiết yếu cũng như duy trì xuất khẩu dầu thô.
Cuối tháng 4, Tổng thống Donald Trump tuyên bố cơ sở hạ tầng dầu mỏ của Iran sẽ sụp đổ do bị ngăn chặn xuất khẩu qua Hormuz, tuyến đường huyết mạch của nền kinh tế Iran. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia quốc tế cho rằng phong tỏa này khó đủ sức buộc Tehran nhượng bộ hoặc chấp nhận một thỏa thuận hòa bình theo các điều kiện của Washington.
Phía Iran khẳng định các biện pháp cấm vận không làm gián đoạn nguồn cung lương thực và hàng hóa cơ bản. Bộ trưởng Nông nghiệp Gholamreza Nouri cho biết nhờ quy mô lãnh thổ rộng và nhiều đường biên giới trên bộ, Iran vẫn có thể nhập khẩu từ các hướng khác nhau mà không gặp trở ngại nghiêm trọng.
Theo bà Rosemary Kelanic, Giám đốc Chương trình Trung Đông của tổ chức nghiên cứu Defense Priorities tại Washington, lợi thế địa lý giúp Iran giảm đáng kể tác động từ phong tỏa hải quân. Quốc gia này có gần 6.000 km biên giới trên bộ tiếp giáp 7 nước, cùng khoảng 700 km bờ biển Caspi nối với Trung Á và Nga. Các biện pháp như vận chuyển hàng hóa bằng xe tải từ nước láng giềng có thể bù đắp phần lớn sự gián đoạn, dù chi phí cao hơn và cơ cấu hàng hóa có thể thay đổi.
Về mặt pháp lý quốc tế, phong tỏa không được phép cản trở dòng chảy lương thực và thuốc men. Hiện vẫn chưa rõ Mỹ có chủ trương hay vô tình chặn các lô hàng dân sự của Iran. Các cơ quan truyền thông quốc tế đã yêu cầu Nhà Trắng bình luận nhưng chưa nhận được phản hồi.
Trên thực địa, Iran đang tận dụng tối đa các tuyến đường bộ. Nghị sĩ Ebrahim Najafi xác nhận Tehran nhập khẩu hàng hóa qua Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ, Armenia, Azerbaijan và tuyến biển Caspi. Ngày 25/4, Pakistan cho phép các cảng Gwadar, Karachi và Port Qasim tiếp nhận hàng trung chuyển sang Iran, hình thành 6 tuyến đường bộ mới, chủ yếu phục vụ nhập khẩu gạo, thịt và sữa bột trẻ em. Trước đó, khoảng 3.000 container hàng hóa cho Iran đã bị ùn ứ tại các cảng Pakistan kể từ khi phong tỏa được áp đặt ngày 13/4.
Ở phía tây bắc, cửa khẩu Kapikoy Razi tiếp nối Iran với Thổ Nhĩ Kỳ tiếp tục đóng vai trò là hành lang thương mại quan trọng kết nối Tây Á với châu Âu. Dù chưa có số liệu xác nhận mức tăng cụ thể, giới quan sát cho rằng lưu lượng qua tuyến này đang được Tehran khai thác mạnh hơn.
Tuyến biển Caspi cũng được tái kích hoạt. Nga đã nối lại các chuyến hàng tới cảng Bandar Anzali của Iran sau thời gian gián đoạn vì các cuộc không kích hồi tháng 3. Dù từng chịu thiệt hại, cảng này vẫn là đầu mối quan trọng cho trao đổi ngũ cốc và thực phẩm giữa Iran với Nga và Trung Á. Theo công ty phân tích Kpler, từ giữa tháng 4 đã có khoảng 12 tàu chở lúa mì, ngô và dầu hướng dương từ Nga, Kazakhstan và Turkmenistan cập các cảng Caspi của Iran.
Song song với nhập khẩu, Iran cũng tìm cách duy trì xuất khẩu dầu thô. Phong tỏa của Mỹ làm gián đoạn mạnh hoạt động vận chuyển bằng đường biển, nhưng không thể chặn hoàn toàn. Một số tàu chở dầu liên quan tới Iran vẫn vượt qua vòng kiểm soát, theo dữ liệu từ Vortexa và Lloyd’s List. Các chuyên gia nhận định Iran có thể cầm cự thêm khoảng 2 tháng nhờ lượng dự trữ lên tới 130 triệu thùng đã rời cảng trước khi phong tỏa có hiệu lực.
Đáng chú ý, Tehran đang đẩy mạnh phương án xuất khẩu dầu bằng đường sắt sang Trung Quốc, quốc gia tiêu thụ khoảng 90% lượng dầu Iran. Hạ tầng đường sắt hiện kết nối Iran với các thành phố Yiwu và Tây An thông qua hành lang Kazakhstan Turkmenistan Iran, đồng thời nối với tuyến vận tải hàng hóa dài 10.400 km do Trung Quốc hoàn thành năm 2025.
Dù khối lượng vận chuyển không thể sánh với tàu chở dầu, phương án này mang ý nghĩa chiến lược vì nằm ngoài tầm kiểm soát của hải quân phương Tây và không phụ thuộc hệ thống thanh toán bằng USD.
Theo giới phân tích, vận tải đường bộ cũng là lựa chọn ngắn hạn khác. Iran có thể vận chuyển dầu bằng xe bồn qua lãnh thổ các nước trong khu vực, tương tự cách Iraq từng đưa dầu sang Địa Trung Hải.
Khối lượng ban đầu còn hạn chế, song nếu được các quốc gia tiếp nhận hoặc trung gian hỗ trợ thêm phương tiện, tuyến này có thể góp phần duy trì dòng chảy năng lượng trong bối cảnh thị trường toàn cầu đang thắt chặt.
