Sau nhiều giờ trao đổi tại Diễn đàn Tổng Biên tập lần thứ 8 - năm 2026 với chủ đề “Báo chí cách mạng Việt Nam - Cơ hội trong không gian phát triển mới”, một bức tranh khá rõ về tương lai báo chí đã được phác ra.
Đó không phải là một bức tranh chỉ có công nghệ, AI, nền tảng số hay những mô hình sản phẩm mới. Phía sau những cơ hội ấy là hàng loạt câu hỏi căn bản hơn về nguồn lực, công chúng, bản sắc, khả năng tạo doanh thu, bảo vệ giá trị nội dung và năng lực liên kết giữa các cơ quan báo chí.
Không gian mới không chỉ là thêm nền tảng
Qua các tham luận, trao đổi tại Diễn đàn, có thể thấy cách tiếp cận về “không gian phát triển mới” đã có sự dịch chuyển đáng kể.
Nếu trước đây chuyển đổi số thường được nhìn từ việc đưa nội dung lên môi trường số, phát triển báo điện tử, mạng xã hội, video hay podcast, thì nay những khái niệm ấy đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống báo chí. Vấn đề được đặt ra không còn đơn giản là “có mặt ở đâu”, mà là “tạo ra giá trị gì ở đó”.
Trong môi trường thông tin dư thừa, lợi thế của báo chí không thể chỉ là tốc độ. Khi AI có thể tạo ra hàng nghìn nội dung trong thời gian rất ngắn, một bài viết nhanh không còn mặc nhiên tạo ra giá trị cao. Giá trị ngày càng nằm ở khả năng kiểm chứng, giải thích, tổ chức thông tin, cung cấp dữ liệu, hình thành tri thức và tạo dựng niềm tin.
Từ góc nhìn đó, kho tư liệu mà các cơ quan báo chí tích lũy qua nhiều năm không chỉ là nơi lưu trữ những sản phẩm đã xuất bản. Nếu được số hóa, chuẩn hóa và khai thác hiệu quả, đó có thể trở thành nguồn dữ liệu để phát triển sản phẩm mới. Một bài báo cũng không nhất thiết chỉ có một vòng đời. Từ một nội dung có thể phát triển thành video, podcast, đồ họa dữ liệu, sản phẩm chuyên đề, hệ thống thông tin hoặc những dịch vụ phục vụ một nhóm công chúng cụ thể.
Như vậy, không gian phát triển mới trước hết là sự thay đổi trong cách báo chí tạo ra giá trị từ những gì mình đang có.
Chuyển đổi số cần tiền. AI cần hạ tầng và nhân lực. Sản xuất video cần chi phí cao. Dữ liệu cần được đầu tư để chuẩn hóa và khai thác. Những sản phẩm chuyên sâu cần đội ngũ có kinh nghiệm. Trong khi đó, với nhiều cơ quan báo chí tự chủ, nguồn thu đang chịu sức ép, còn chi phí vận hành và đầu tư ngày càng lớn.
Những chia sẻ tại Diễn đàn cho thấy các tòa soạn đang tìm nhiều cách để giải bài toán này. Có nơi phát triển hệ sinh thái sự kiện; có nơi mở rộng các chương trình truyền thông chính sách; có nơi tập trung vào những tuyến bài điều tra, phóng sự, nội dung chuyên sâu để tạo bản sắc; có nơi khai thác dữ liệu, công nghệ và những thế mạnh riêng của địa phương.
Nhưng chính thực tế đó cũng cho thấy một điều: không có mô hình nguồn thu nào có thể thay thế hoàn toàn nguồn thu khác, cũng không có một công thức phát triển có thể áp dụng giống nhau cho mọi cơ quan báo chí.
Quan trọng hơn, nguồn thu không thể tách rời câu chuyện tạo giá trị. Một sản phẩm có thể thu hút công chúng nhưng chưa chắc tạo ra doanh thu tương xứng. Một hoạt động có thể mang lại nguồn thu nhưng đòi hỏi chi phí tổ chức lớn. Một nội dung được khai thác rộng rãi nhưng giá trị kinh tế lại có thể chảy sang nền tảng khác.
Bởi vậy, bài toán kinh tế báo chí sau Diễn đàn không đơn thuần là “tìm thêm nguồn thu”, mà là tổ chức lại cách tòa soạn tạo ra, giữ lại và tái đầu tư giá trị.
Khi công nghệ phát triển, bản sắc lại trở thành lợi thế
Một nghịch lý được nhìn thấy khá rõ tại Diễn đàn: công nghệ càng có khả năng sản xuất nội dung hàng loạt, giá trị của những sản phẩm mang dấu ấn riêng của báo chí càng được nhấn mạnh.
AI có thể hỗ trợ sản xuất nhanh hơn, xử lý dữ liệu tốt hơn, rút ngắn nhiều công đoạn. Nhưng chính sự phổ biến của AI lại khiến nội dung thông thường ngày càng dễ bị hòa lẫn.
Trong bối cảnh ấy, những tuyến điều tra, phóng sự, những nội dung chuyên sâu, những lĩnh vực mà một tòa soạn có đội ngũ, dữ liệu và kinh nghiệm riêng lại trở thành phần khó thay thế hơn.
Đây cũng là lý do câu chuyện “mỗi tòa soạn phải tìm được lợi thế của mình” nổi lên xuyên suốt Diễn đàn.
Không phải cơ quan báo chí nào cũng cần trở thành một tòa soạn đa phương tiện theo cùng một mô hình. Không phải nơi nào cũng phải đầu tư giống nhau vào tất cả các công nghệ. Với cơ quan này, lợi thế có thể nằm ở phát thanh; với cơ quan khác là dữ liệu, điều tra, nội dung chuyên ngành, địa phương hay khả năng tổ chức cộng đồng.
Công nghệ vì thế không xóa bỏ sự khác biệt giữa các tòa soạn. Ngược lại, nó buộc mỗi tòa soạn phải xác định rõ hơn mình khác biệt ở đâu.
Báo chí cùng đồng hành và phát triển
Có lẽ một trong những vấn đề đáng chú ý nhất được mở ra tại Diễn đàn là câu chuyện liên kết, cùng đồng hành và phát triển. Thực tế cho thấy nếu từng cơ quan báo chí tự đầu tư tất cả những gì cần thiết cho chuyển đổi số, nguồn lực sẽ bị phân tán và không ít khoản đầu tư có thể trùng lặp. Trong khi đó, có những hạ tầng mà giá trị của nó sẽ lớn hơn nếu được tổ chức ở quy mô rộng.
Đó có thể là hạ tầng công nghệ, nền tảng phân tích dữ liệu, công cụ kiểm chứng, một số giải pháp AI hay những nền tảng phân phối nội dung. Khi nhiều cơ quan cùng sử dụng một hạ tầng cơ bản, mỗi tòa soạn có thể dành nguồn lực nhiều hơn cho phần tạo nên bản sắc riêng.
Nhưng liên kết cũng không đồng nghĩa với việc mọi thứ đều đưa vào một khuôn mẫu chung. Những gì tạo nên năng lực cạnh tranh của từng cơ quan vẫn cần được giữ lại. Điều có thể hợp tác thì hợp tác; những gì quá tốn kém nếu làm riêng có thể cùng đầu tư; còn nội dung, sản phẩm và bản sắc vẫn phải là không gian sáng tạo của từng tòa soạn.
Đặc biệt, câu chuyện bảo vệ bản quyền trước AI đã cho thấy rõ giới hạn của cách làm đơn lẻ. Nếu một cơ quan báo chí tự mình ngăn chặn việc thu thập, khai thác nội dung, sức mạnh đàm phán sẽ rất hạn chế. Khi nhiều cơ quan cùng hành động, câu chuyện lại trở thành vấn đề có quy mô lớn hơn.
Từ đó, một tư duy mới được đặt ra: cạnh tranh ở những giá trị riêng, nhưng hợp tác ở những hạ tầng và nguồn lực có tính nền tảng. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật. Đó là vấn đề về cách tổ chức lại nguồn lực của cả hệ thống báo chí.
Cần nâng cao năng lực để vận hành "con tàu báo chí"
Một hình ảnh được đưa ra tại Diễn đàn về những con tàu có radar, bản đồ và công cụ hiện đại nhưng thủy thủ đoàn chưa chắc đã đủ năng lực vận hành đã phần nào khái quát một thách thức của báo chí hiện nay.
Công nghệ có thể đã sẵn sàng, nhưng tòa soạn có đủ người để sử dụng hay chưa? Có ngân sách để đầu tư hay không? Có cơ chế để triển khai những khoản đầu tư đó hay không? Người làm báo có sẵn sàng thay đổi cách làm việc? Người đứng đầu có đủ dữ liệu để ra quyết định? Và quan trọng nhất, công nghệ có thực sự được chuyển hóa thành sản phẩm và hiệu quả hay chỉ dừng ở việc sở hữu công cụ?
Đây là khoảng cách mà chuyển đổi số không thể tự giải quyết. Bởi vậy, đào tạo nhân lực, thay đổi tư duy quản trị, tổ chức lại quy trình sản xuất, xây dựng đội ngũ đa kỹ năng và tạo cơ chế đầu tư phù hợp trở thành những điều kiện đi cùng công nghệ.
Nhìn từ doanh nghiệp, những khó khăn này cũng không nằm ngoài hệ sinh thái chung. AI, tin giả, sự phát triển của các nền tảng và các chủ thể truyền thông mới đang làm thay đổi môi trường thông tin mà cả báo chí và doanh nghiệp cùng hoạt động. Sự đồng hành giữa doanh nghiệp với báo chí, vì thế, cũng cần được nhìn như một phần của việc tạo dựng nguồn lực và một môi trường thông tin lành mạnh hơn.
Tạo nên một sức mạnh chung cho Báo chí cách mạng Việt Nam
Diễn đàn Tổng Biên tập lần thứ 8 không đưa ra một mô hình duy nhất cho tương lai báo chí. Và có lẽ đó cũng không phải mục tiêu của một diễn đàn quy tụ nhiều cơ quan báo chí với những quy mô, nhiệm vụ và điều kiện rất khác nhau.
Giá trị của Diễn đàn nằm ở chỗ những câu hỏi lớn được đặt cùng một mặt bàn: cơ hội ở đâu, nguồn lực ở đâu, công chúng đang thay đổi thế nào, công nghệ sẽ làm thay đổi tòa soạn ra sao, giá trị nội dung được tạo ra nhưng được giữ lại thế nào, phần nào mỗi cơ quan phải tự làm và phần nào cần liên kết.
Phát biểu kết luận, ông Lê Quốc Minh, Uỷ viên Trung ương Đảng, Tổng biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam cho rằng không phải tất cả những điều được trao đổi đều có thể áp dụng ngay, nhưng mỗi tòa soạn có thể lựa chọn những vấn đề phù hợp để thử nghiệm. Quan trọng hơn, những kết nối được tạo ra từ các diễn đàn như thế này cần được chuyển thành sự gắn kết thực chất giữa các cơ quan báo chí.
Đó cũng có thể xem là kết quả quan trọng nhất của Diễn đàn lần thứ 8. Và vì thế, sau câu chuyện “nhận diện không gian mới” là một câu hỏi khó hơn: báo chí sẽ tổ chức lại mình như thế nào để làm chủ không gian ấy?
Câu trả lời có thể không đến ngay sau một Diễn đàn. Nhưng những gì được đặt ra tại Diễn đàn Tổng Biên tập lần thứ 8 cho thấy một điều đã rõ: cơ hội cho báo chí không thiếu; vấn đề quyết định nằm ở năng lực biến cơ hội thành giá trị, biến giá trị thành nguồn lực và từ những nguồn lực riêng lẻ tạo nên một sức mạnh chung cho nền Báo chí cách mạng Việt Nam.
