Luật chặt, súng vẫn dễ tiếp cận
Luật pháp Thái Lan cho phép người dân được sở hữu súng, với những điều kiện rất chặt chẽ. Nhưng sau hai vụ xả súng chết người xảy ra tại tỉnh Nonthaburi trong tháng 8, vấn đề siết quản lý súng đang trở thành tâm điểm tranh luận ở đất nước này.
Ngày 7/8, một học sinh 14 tuổi được cho là đã sử dụng khẩu súng ngắn 9 mm để sát hại ông bà, 5 nhân viên trường học và một học sinh tại trường Debsirin Nonthaburi trước khi tự sát. 3 ngày sau, một cựu nghị sĩ bị cáo buộc bắn chết một quan chức địa phương trong một vụ tranh chấp tài chính.
Sau các vụ việc trên, Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul cam kết thay đổi sâu rộng cách thức súng được mua, sở hữu và giám sát. Những biện pháp ban đầu gồm tạm đình chỉ cấp giấy phép mua súng mới, tăng các chốt kiểm tra và hoạt động thanh tra, siết quy định mang súng, đồng thời rà soát giấy phép hiện có, xem xét ân xá súng và sửa đổi pháp luật.
Vấn đề là những động thái tương tự từng xuất hiện sau các thảm kịch trước đây. Năm 2023, sau vụ một thiếu niên 14 tuổi sử dụng súng lục bắn đạn rỗng (đạn giả) đã được sửa lại để bắn đạn thật và giết 2 người tại trung tâm thương mại Siam Paragon ở Bangkok, chính quyền từng tạm dừng cấp giấy phép súng mới và tìm cách bịt lỗ hổng liên quan đến loại vũ khí này.
Một năm trước đó, sau vụ cựu cảnh sát giết 37 người, trong đó có 24 trẻ em, tại tỉnh Nong Bua Lamphu, chính quyền cũng yêu cầu siết kiểm soát người sở hữu súng và rà soát các giấy phép. Còn sau vụ một binh sĩ giết 29 người tại Nakhon Ratchasima năm 2020, quân đội đã hủy chương trình phúc lợi cho phép quân nhân mua súng với giá ưu đãi.
Súng bắn đạn giả có thể được mua dễ dàng hơn nhiều so với súng thông thường vì chúng không bị kiểm soát theo cùng một cách, mặc dù một số loại có thể được sửa đổi để bắn đạn thật. Vì thế, cảnh sát Thái Lan đã phát động chiến dịch thu hồi súng trên toàn quốc nhằm vào các loại súng bất hợp pháp, súng đã được sửa đổi và súng bắn đạn giả.
Những biện pháp ấy cho thấy Bangkok không thiếu phản ứng sau các vụ xả súng. Điều còn thiếu là khả năng duy trì kiểm soát khi sự chú ý của xã hội với vấn đề này giảm xuống. Nhà tội phạm học Trynh Phoraksa, giảng viên Đại học Mahidol, gọi đây là một vòng luẩn quẩn của cải cách mang tính phản ứng: chính quyền nhanh chóng đưa ra biện pháp sau các vụ việc gây chấn động, nhưng cải cách mang tính cấu trúc thường chững lại khi sự quan tâm của công chúng lắng xuống.
Hàng triệu khẩu súng nằm ngoài tầm kiểm soát
Trên giấy tờ, việc sở hữu súng tại Thái Lan không hề dễ. Công dân từ 20 tuổi có thể xin mua súng, nhưng phải chứng minh lý do sở hữu, trải qua kiểm tra lý lịch và điều kiện đủ tư cách, nhận giấy phép mua trước khi sở hữu. Sau đó, khẩu súng còn phải được kiểm tra và đăng ký riêng với chủ sở hữu. Trước khi lệnh tạm đình chỉ hiện nay được ban hành, toàn bộ quy trình thường kéo dài khoảng 2 tháng.
Nhưng theo báo Channel News Asia (CNA), vũ khí bất hợp pháp vẫn được rao bán trực tuyến khá sôi động. Các tài khoản trên Line và X công khai chào bán nhiều loại súng chưa đăng ký, kèm hộp tiếp đạn và đạn với giá chỉ khoảng 5.000 baht (khoảng 4 triệu VNĐ) và cam kết giao hàng nhanh trong 1-2 ngày.
Người bán nói khẩu súng đã sẵn sàng sử dụng và có nguồn gốc từ một cửa hàng cầm đồ nên không thể đăng ký hợp pháp. Những khẩu súng có đăng ký được chào với mức khoảng 10.000-20.000 baht. Những hoạt động này cho thấy, việc chỉ siết quy trình cấp phép mới khó có thể giải quyết toàn bộ vấn đề.
CNA cho biết, theo Small Arms Survey - một dự án nghiên cứu toàn cầu độc lập có trụ sở tại Thụy Sĩ, người dân Thái Lan sở hữu khoảng 10,3 triệu khẩu súng kể từ năm 2017. Trong số này có khoảng 6,2 triệu khẩu hợp pháp và 4,1 triệu khẩu bất hợp pháp . Tính trên đầu người, lượng súng dân sự của Thái Lan cao hơn 4 lần Philippines và khoảng 20 lần Malaysia.
Đó là một khối lượng vũ khí khổng lồ mà nhà chức trách không dễ kiểm kê đầy đủ. Nhà tội phạm học Krisanaphong Poothakool cho rằng luật về súng của Thái Lan đã lỗi thời và cần được cải tổ toàn diện.
Hành vi sở hữu súng trái phép có thể bị phạt tới 10 năm tù, nhưng mức phạt tiền tối đa theo luật súng có từ nhiều thập niên trước chỉ là 20.000 baht (khoảng 15 triệu VNĐ).
Không chỉ là câu chuyện của những khẩu súng
Vụ xả súng tại trường Debsirin đặc biệt đặt ra vấn đề về trách nhiệm của chủ sở hữu. Khẩu súng mà nghi phạm được cho là sử dụng đã đăng ký với ông của học sinh này.
Chính phủ Thái Lan đang xem xét quy định buộc chủ sở hữu phải chịu trách nhiệm pháp lý nếu súng của họ rơi vào tay người khác và bị sử dụng để gây án. Chủ súng sẽ phải bảo quản vũ khí ở nơi an toàn, ngoài tầm với của trẻ em và báo ngay cho cơ quan chức năng nếu súng bị mất. Các chuyên gia cũng đề xuất yêu cầu sử dụng két khóa an toàn tại nhà và tách riêng đạn với súng.
Đây có thể là hướng tiếp cận thực tế hơn so với việc chỉ tập trung vào số giấy phép được cấp mới. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn những vụ xả súng qua lăng kính kiểm soát vũ khí, Thái Lan có thể bỏ qua một phần nguyên nhân khiến bạo lực leo thang.
Nghiên cứu của Peson Chobphon, trợ lý giáo sư tại Khoa Giáo dục, Đại học Chulalongkorn, cho thấy bạo lực tại các trường học lớn ở đô thị có thể bị bình thường hóa, không chỉ giữa học sinh với nhau mà cả trong quan hệ giữa giáo viên và học sinh. Truyền thông liên tục phát lại những hình ảnh bạo lực cũng có nguy cơ khiến người trẻ chai lì trước sự tàn nhẫn và kích thích hành vi bắt chước ở một số trường hợp.
Chỉ một tuần sau vụ nổ súng tại Debsirin, một trường học ở tỉnh Loei phải tạm dừng lớp học sau khi một học sinh được cho là nói với bạn rằng mình định thực hiện một vụ xả súng, lấy cảm hứng từ vụ tấn công ngày 7/8.
Điều đó khiến câu chuyện trở nên phức tạp hơn. Kiểm soát súng có thể làm giảm khả năng một người biến ý định bạo lực thành một vụ tấn công chết người, nhưng không tự động loại bỏ sự giận dữ, bắt nạt, cô lập hay những xung đột mà các trường học chưa xử lý được.
Laponpat Wangpaisit, một cựu thủ lĩnh phong trào Bad Student, cho rằng khi học sinh cảm thấy mình không có không gian để lên tiếng hoặc thương lượng về những bất công, sự thất vọng có thể tích tụ. Theo ông, vấn đề liên quan đến cách xã hội nhìn nhận quyền lực, bạo lực, việc tiếp cận vũ khí và cách người trẻ được dạy để đối diện với giận dữ, xung đột và sự từ chối.
